Ο ΔΑΣΚΑΛΟΣ ΚΩΣΤΗΣ ΚΟΛΩΤΑΣ. Η ΖΩΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ

"Το κατάντημα μας"

2011-10-27T22:59:00.000+03:00

Το κείμενο αυτό το βρήκα στον υπολογιστή του Δασκάλου σε έγγραφο με τίτλο "Το κατάντημα μας" στον φάκελλο ΡΙΚ. Προβληματίστηκα πολύ πριν το αναρτήσω. Αφησα να περάσει περισσότερο από ενας και μισός χρόνος και τελικα το αναρτώ σήμερα. Μιλά απο μόνο του και δεν χρειάζεται να προσθέσω εγώ κατι άλλο. Τα σχόλια δικά σας και ευπροσδεκτα. Απολογουμαι απλώς αν εκθέτω κάποιυς...
Τ.Κ.
===================================================================

1. Με πολλή προσπάθεια, αλλεπάλληλες συνεδριάσεις του Δ.Σ. και της Πολιτιστικής Επιτροπής, αποφασίστηκε η πολιτιστική ζώνη. Είμαστε περήφανοι γι αυτήν, και τη διαφημίζαμε, αυτοδιαφημιζόμενοι, στις δημοσιογραφικές μας συνεντεύξεις, στην παρουσία μας στη Βουλή, ίσως και στις επαφές μας με την Ε.Ε. που μας υποχρεώνει για τέτοια προγράμματα. Τελικά τι συνέβη; Αφού την περιφέραμε από ώρα σε ώρα στο «Αθλητικό Κανάλι ΡΙΚ ΔΥΟ», τελικά αποφασίστηκε (αλήθεια από ποιόν;) να περικοπεί κατά μίαν ημέρα, γιατί δεν υπάρχουν χρήματα, κινηματογραφικά συνεργεία, δεν υπάρχουν ώρες μοντάζ και άλλες προφάσεις εν αμαρτίαις. Κανένας δεν θεώρησε στοιχειώδη υποχρέωση, αν όχι τουλάχιστον ευγένεια, να κατατοπίσει το Δ.Σ. ή κάποιους ανθρώπους που δούλεψαν γι΄ αυτήν.
2. Αποφασίστηκαν οι θεατρικοί Μονόλογοι. Πάλι τους διαφημίζαμε, αυτοδιαφημιζόμενοι. Και τι έγινε; Χρειάσθηκαν πάνω από έξι μήνες για να αρχίσουν γυρίσματα. Κι όταν άρχισαν, για άλλους έξι μήνες γυρίστηκαν πέντε (αριθμός πέντε) μονόλογοι, δηλαδή λιγότερο από ένας κάθε μήνα! Και πάλιν δεν υπάρχουν συνεργεία, δεν υπάρχουν ώρες μοντάζ. Κι ακόμα, κανένας δεν θεώρησε στοιχειώδη και εκ του νόμου και των κανονισμών του ΡΙΚ υποχρέωση να γράψει ένα γράμμα στους συντελεστές για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους. Κι είναι τώρα για έξι μήνες απλήρωτοι κι ακατατόπιστοι οι τρεις ηθοποιοί που συμμετέσχον. Κι είναι μια Δέσποινα Μπεμπεδέλη, μια Τζένη Γαϊτανοπούλου, ένας Στέλιος Καυκαρίδης!
3. Σε αλλεπάλληλες συνεδριάσεις μας αποφασίσαμε να περιλαμβάνονται στο Δελτίο Ειδήσεων πολιτιστικές ειδήσεις. Συζητήσαμε δημοκρατικά το θέμα με όλους τους αρμόδιους λειτουργούς και έδειξαν πρόθυμοι και ενθουσιασμένοι. Για 3-4 φορές μετεδόθησαν τέτοιες ειδήσεις. Ύστερα σιωπή. Το θέμα επανήλθε (αλήθεια για ποσοστήν φοράν;). Για άλλες μια-δυο φορές επανήλθαν τέτοιες ειδήσεις. Κι ύστερα πάλι η σιωπή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα: Τη Δευτέρα, 21 Μαρτίου, Παγκόσμια Μέρα της Ποιήσεως, το μεγάλο Δελτίο του μεσημεριού, έκρινε το θέμα ανάξιο λόγου. Και μετέδιδε για 8 ή 10 λεπτά αθλητικές ειδήσεις, τις ίδιες που μετέδωσε και το προηγούμενο βράδυ επανειλημμένως και τις ίδιες που θα μεταδώσει και το βράδυ και πολλές άλλες φορές στη διάρκεια της εβδομάδος. Και εν συνεχεία και πάλι, στο ίδιο δελτίο, οι ίδιες εικόνες. Και η ανάγνωση αυτολεξεί της περισπούδαστης έκθεσης του διαιτητού κυρίου Τράττου. Πού να περισσέψει χρόνος (ή ποιότητα) για να μεταδοθούν δυο στίχοι του Ελύτη, του Σεφέρη, του Μόντη, του Βασίλη Μιχαηλίδη, του Λιπέρτη, του Παύλου Λιασίδη! Ο μεστός λόγος του κ. Τράττου εκρίθη σημαντικότερος από τον άχρηστο ποιητικό λόγο. Και απείρως λιγότερο σημαντικός από καμιά δεκαριά υπαλλήλους που παράτυπα και τελείως αντιδεοντολογικά κάνανε στάση εργασίας κατά των γάτων.
4. Το περιβόητο πλέον θέμα του Αρχείου, που έρχεται και επανέρχεται στις συνεδριάσεις του Δ.Σ. καί παραμένει στάσιμο ή βαδίζει με ρυθμούς χελώνας˙ και κανείς δεν δίνει μια λογική εξήγηση.
5. Το μεσημέρι του Σαββάτου και της Κυριακής, τις ώρες που ο κοινός ακροατής αυτού του τόπου ξεκουράζεται βλέποντας τηλεόραση, υποχρεώνεται να πάει σε ιδιωτικά κανάλια, γιατί η Κρατική τηλεόραση: α. Στο πρώτο κανάλι ενώνεται με τον ΑΛΦΑ και μεταδίδει θέματα τα περισσότερα από τα οποία δεν τον ενδιαφέρουν και β. Το δεύτερο κανάλι διαφημίζει στον Κύπριο εργαζόμενο και την Κυπρία αγρότισσα κατσαρόλες και κρύσταλλα Βοημίας. Κι όμως έγινε λόγος πριν 15 μέρες στο Δ.Σ. Ποιός όμως το λογαριάζει;
6. Ακόμα είναι και πολλά άλλα, όπως
     α. το Πίγκο, που έγινε το ατού μας, γι΄ αυτό και το διαφημίζουμε μερόνυχτα. Που όταν μέλος του Δ.Σ διερωτήθηκε αν υπάρχει λειτουργός του ΡΙΚ για να το παρακολουθεί και επεμβαίνει την ώρα της μετάδοσής του, δόθηκε η διαβεβαίωση ότι υπάρχει. Για να μας λεχθεί μετά από μια ή δύο συνεδριάσεις ότι η παραγωγός εταιρεία δεν δέχεται καμιά επέμβαση. Κι ευρίσκεται η Κρατική τηλεόραση για δυο ώρες στο έλεος ενός ξένου παραγωγού και της κυρίας Λάσπα, για να μας ειρωνεύονται και να μας βρίζουν.
    β. Η σύνδεσή μας με το ΑΛΦΑ που τώρα καταλαβαίνουμε πως δεν ήταν και τόσο σοφή (όπως κάποιοι τόλμησαν, δυστυχώς πολύ διακριτικά να πουν και γι αυτό η γνώμη τους απουσιάζει από τα πρακτικά).
    γ. Η μη υπογραφείσα ακόμα συμφωνία με την ΑΤΗΚ. Χαρακτηριστικό είναι ότι διαπραγματευόμεθα και για σειρά συνεδριάσεων μας απασχολούσε το θέμα της πώλησης των ποδοσφαιρικών συναντήσεων χωρίς να εξασφαλίσουμε την άδεια από τον ΑΛΦΑ, η οποία τελικά δεν δόθηκε.
    δ. Το θέμα της κυρίας Μπόκοτα, ίσως ασήμαντο αλλά χαρακτηριστικό του τρόπου που αγόμεθα και φερόμεθα από κάποιους υπηρεσιακούς παράγοντες˙ και σ΄ αυτό ανακρούσαμε πρύμναν, όταν μας τράβηξε το αυτί η ΕΡΤ, παρ’ όλο που πολύ έγκαιρα ένα μέλος του Δ.Σ. είχε προειδοποιήσει για την άκομψη συμπεριφορά μας απέναντι ενός σοβαρού και πολύτιμου συνεργάτη, όπως η ΕΡΤ.
     ε. Οι χιλιάδες λίρες που ζητιανεύουμε για να γυρίσουμε στην Ευρώπη τον Κωνσταντίνο και τη δισκογραφική εταιρεία του.
    στ. Τα διάφορα ‘Talk Show’ που το καθένα δίνει την εντύπωση πως αποτελεί ένα κράτος εν κράτει.
     ζ. Το θέμα των γάτων που απασχόλησε το Δ.Σ. πολύ περισσότερο από ότι το θέμα των πολιτιστικών εκπομπών.
    η. Κάποιοι διορισμοί που μας στοιχίζουν τα διπλάσια από όσο τα συνολικά έξοδα για όλους τους θεατρικούς μονολόγους και για τη συντήρηση της μιας ημέρας του ΕΝΤΕΧΝΩΣ που περικόπτεται για λόγους οικονομικής περισυλλογής! Έτσι είναι: Θέλετε οικονομική περισυλλογή κυρία Πολιτεία και κύριοι φορολογούμενοι και κύριοι του Δ.Σ; Θα την έχετε. Όχι όμως με νοικοκύρεμα, όπως περικόπτοντας αδικαιολόγητες υπερωρίες, τα επιδόματα βάρδιας, και επανεξετάζοντας κάποια άλλα προνομιακά κεκτημένα, αλλά περικόπτοντες προγράμματα πολιτισμού, κάνοντας πίγκο, παρουσιάζοντας σε ώρα αιχμής την τηλεαγορά, όπως κάνουν τα πλέον χαμηλού επιπέδου ιδιωτικά κανάλια στην Ελλάδα και στην Ευρώπη. Ενώ οι καθ’ όλα θεμιτές διαφημίσεις απουσιάζουν, παρ΄ όλο που το θέμα συζητήθηκε άπειρες φορές στο Δ.Σ. και σε συσκέψεις των αρμοδίων λειτουργών. Και ως συνήθως λύση δεν βρέθηκε.

Για όλα τα πιο πάνω και επειδή, ίσως για τα περισσότερα, θεωρώ τον εαυτό μου συνυπεύθυνο και επομένως ότι απέτυχα να εκπληρώσω τις προσδοκίες της πολιτείας η οποία με τοποθέτησε σ΄ αυτό το λειτούργημα, αποχωρώ από τη συνεδρίαση του Δ.Σ, με πρόθεση να υποβάλω οριστική και αμετάκλητη παραίτηση, εκτός αν πεισθώ ότι υπάρχει έστω και η ελάχιστη πιθανότητα να αλλάξουν κάποια πράγματα. Γι’ αυτήν την ελάχιστη πιθανότητα είμαι πρόθυμος να καταβάλω τη μέγιστη προσπάθεια.
Κωστής Κολώτας
21.03.2005

====================================================================
Προτίθεμαι να ζητήσω σήμερα, πριν από την κανονική συνεδρίαση του Δ.Σ., μια σύντομη «άτυπη συνεδρίαση», για να υποβάλω το επισυναπτόμενο σημείωμα στα μέλη του Δ.Σ. δίχως την παρουσία υπηρεσιακών.
Οι λόγοι που ζητώ την άτυπη συνεδρίαση είναι γιατί πιστεύω πως πρέπει α. να πούμε κάποια πράγματα «μεταξύ μας». β. να μην καταγραφούν στα πρακτικά μιας κανονικής συνεδρίασης και έτσι να αποφύγουμε τη διαρροή τους, πράγμα που ειλικρινά δεν θέλω να συμβεί, γιατί σκοπός μου δεν είναι η δημιουργία εντυπώσεων, αλλά ο σοβαρός προβληματισμός για την μέχρι τώρα και τη μελλοντική πορεία μας.
Φιλικά,
Κωστής Κολώτας
Λεμεσός, 23.03.2005
(Προσπάθησα να επικοινωνήσω και τηλεφωνικώς μαζί σας, αλλά δεν έγινε δυνατό)

25η Μαρτίου 1821-1η Απριλίου 1955 Δυό κορυφαίες στιγμές της Ρωμιοσύνης

2011-03-23T17:41:00.003+02:00

«Θεέ που άκραν δεν έσιεις ποττέ στην καλοσύνην λυπήθου μας τζαι δώσε

πκιον χαράν στην Ρωμιοσύνην»

Η λέξη Ρωμιοσύνη, όπως μνημονεύεται στο δίστιχο αυτό από τον εθνικό ποιητή της
Κύπρου, το Βασίλη Μιχαηλίδη,έρχεται στο νου μας κάθε φορά που τιμούμε μια ένδοξη στιγμή της Ελληνικής μας ιστορίας, μια σημαδιακή ώρα του Ελληνισμού. Και η 25η

Μαρτίου και η 1η Απριλίου είναι δυό τέτοιες στιγμές-σταθμοί στη μακραίωνη πορεία ενός

λαού.Ενός λαούπου με την ιδιοτυπία του, τη ζωντάνια και τη δυναμικότητά του, άφησε
στην παγκόσμια ιστορία σημάδια μιας μοναδικής πορείας και μνημεία μιας πανανθρώπινης προσφοράς.

Από τότε που το πρώτο πλεούμενο γλιστρούσε στα νερά του Αιγαίου και του Ιουνίου, βγήκανε οι Έλληνες στις θάλασσες του κόσμου. Σε στεριές πρωτοϊδωμένες και σε ουρανούς άγνωστους.

Κι έγινε ο Έλληνας Ιάσονας, για να πάει στη μακρινή Κολχίδα να βρει το χρυσόμαλλο δέρας. Κι έγινε Ηρακλής να πάει στην Εσπερία να πάρει τα χρυσά μήλα των εσπερίδων. Κ΄ έγινε Ορφέας να πάει στις άκρες του Ωκεανού και να κατεβεί στον Άδη να βρει την καλή του.

Κι έγινε το αιώνια σύμβολο του ξενιτεμένου, του περιπλανώμενου, αυτού που φτάνει πάντα σε ξένα λιμάνια, αλλά και πάντα νοσταλγεί τον τόπο του.

Έγινε ο Έλληνας Οδυσσέας. Κι από τότε ο καημός του νόστουέγινε τραγούδι «άνδρα μοι έννεπε Μούσα πολύτροπον…». Και έγινε φλοίσβος κυμάτου φτασμένου από το καράβι του Οδυσσέα σε ένα ακρογιάλι της Ιωνίας ή της Θράκης, της Ιθάκης ή της Ζάκυνθος, της Κρήτης ή της Κύπρου…
Κι ύστερα,ο Μέγας Αλέξανδρος και των Ελλήνων ο στρατός, που έφερε την Ελληνική γλώσσα και τους Έλληνες θεούς, στα πέρατα της Ασίας και στην Αφρική. Και φύτρωσαν μέσα σε φαράγγια και ερήμους, πάνω σε χιονοσκέπαστα βουνά της Ασίας και σε μεσογειακά ακρογιάλια πόλεις πολυάνθρωπες και πολυδύναμες, οι Αλεξάνδρειες κι οι Αντιόχιες… Κι έγιναν πυρήνες πολιτισμού και φάροι σοφίας.
Μύθος και ιστορία και μνήμη… Παντού βρήκε ο Έλληνας πατρίδες
Σ’ αυτή την πορεία μέσα στο χρόνο πολλές είναι οι σημαδιακές στιγμές σ’

όλους τους τόπους που κατοικήθηκαν από τη φυλή μας. ’Όμως κάνουμε συχνά

το λάθος τις μεγάλες στιγμές του Ελληνισμού να τις απομονώνουμε και να τις
βλέπουμε ξεκομμένες από την όλη πορεία της φυλής μας και να τις κλείνουμε
σε ένα ορισμένο και περιορισμένο χώρο. Κι όμως είναι δημιουργήματα της
ίδιας ψυχής, της ψυχής της ρωμιοσύνης.
Και οι νίκες και οι ήττες και οι στιγμές θριάμβου και οι στιγμές ταπείνωσης
και τα μεγάλα κατορθώματα και τα μικρά, είναι πράξεις του ίδιου αδιαίρετου
λαού, με μια αδιάσπαστη συνέχεια. Η συνέχεια αυτή του τόπου και του χρόνου, εποχών και γεωγραφικών χώρων, φαίνεται ολοκάθαρα σε κάθε εποχή και σε κάθε τόπο: στον 5ο αιώνα προ Χριστού στις Θερμοπύλες και τη Σαλαμίνα, στον τέταρτο αιώνα στην Ισσό και τα Γαυγάμηλα, στη Βυζαντινή περίοδο στην
Πόλη και στις εσχατιές της Καππαδοκίας και του Πόντου,στην επανάσταση του 1821 στο Μανιάκι, στην Τριπολιτσά και στη Λευκωσία.
Στη νεότερη εποχή στην Πίνδο, στο Λιοπέτρι και το Μαχαιρά. Και στα
σημερινά χρόνια στο οδόφραγμα της Δερύνειας και στην πράσινη γραμμή…
Αυτή την αδιάσπαστη συνέχεια με απλά λόγια ιστορεί ο Νικηφόρος
Βρεττάκος στο ποίημά του «Προσευχή κάτω από την Ακρόπολη»:
Aνηφόριζεν ο ξωμάχος σου στ’ ανάντια βουνά,
με τη μητέρα Ελλάδα, φορτωμένη στο γαϊδουράκι του.
Κι ήτανε τα «Κρυφά Σκολειά»όπου μέσα τους
«χιονισμένο, βρεγμένο»συνάζονταν όλο τοέθνος.
Και το κιτρινισμένο ράσο τού παπά,
το υφασμένο πριν απ’ τηνΆλωση,
μύριζε σμύρνα απόκείνη που οι μάγοι οδοιπορούντες
επήγαν κι εφιλέψανε τον Ιησού
Κι oι τύραννοι έσερναν στο κριτήριο τα παιδιά σου.
Τους παζάρευαν την ψυχή,αλλά δεν την πουλούσανε.
Σου κατέβαζαν την ψυχή και την έκλειναν στο λαγούμι
κι ας μη χώραγε πουθενά,καμωμένη για τον ορίζοντα.
Σε γυμνώναν ως μέσα στο πετσί και το κόκκαλο,
όμως δεν μπορούσαν να βγάλουν και το πάλεμα από μέσα σου.
Κι όπου έβρισκες άνοιγμα,
ξεσπούσες σε ακριτικά τραγούδια και κλέφτικα.
Κ έτσι οι Έλληνες,
άλλοι στα σίδερα κι άλλοι ελεύθεροι ψηλά στις κορφές
περιφέρονταν στον ορίζοντα.
Κι ο καθένας είχε κι από ένα μικρό Μεσολόγγι στο στήθος του.
Και μια μουσική γινωμένη από τα έμβολα των `Ελλήνων,
που όμοια με ουράνια πτερωτά τα καράβια των Ελλήνων ριχνόντουσα
πάνω σ αυτά των Περσών στη Σαλαμίνα.
Και θάλεγε μάλιστα κανένας
πως φτιάχτηκαν και τα βουνά σου εξεπίτηδες
έτσι απόκρημνα και υψηλά,
να τ’ ανεβαίνουν οι ‘Ελληνες και ν’αποθέτουνε
στις κορφές τους την κιβωτό με το έθνος.
Αλλά για να γίνει τέτοιος που ήτανε ο λαός και τέτοια η γης σου,
ο πρώτος κλαδεύονταν ταχτικά
κι αρδευόνταν αδιάκοπα ή δεύτερη.
Kαι το αίμα πολύ και καλό για φυτείες και μέλλοντα...
‘Έτσι λοιπόν μέσα στο σημερινό Κύπριο νέο, που μόνοςτου επιλέγει και
αποφασίζει, απλά και ωραία, όπως απλά και ωραία είναι τα νιάτα του, απο-
φασίζει μέσα οε μια στιγμή, μια στιγμή που κλείνει μέσα της αιώνων ιστορία,
αποφασίζει και παίρνει στους ελληνικούς ώμους του το ωραίο βάρος αυτής της
ιστορίας και δρασκελίζει τη γραμμή της ντροπής και σκαρφαλώνει σε ένα ιστό,
για να κατεβάσει το σύμβολο της υποταγής, το σύμβολο του Αττίλα, μέσα σ’
αυτόν τον Κύπριο νέο ζει ο συνομήλικος του έφηβος του 55-59 που ύψωνε την
Ελληνική σημαία στο αέτωμα του σχολείου του που κουβαλούσε βόμβες και
φυλλάδια ανάμεσα σε βιβλία με τα κείμενα του Πλάτωνα και του Αισχύλου,
του Ρωμανού του μελωδού, του Διονύσου Σολωμού και του Παπαδιαμάντη.
Ζει ο μαχητής της Πίνδου, το κλεφτόπουλο του 21, ο Ακρίτας του Βυζαντίου,
ο οπλίτης των Θερμοπυλών και ο ναύτης της Σαλαμίνας...
Το 1821 για τον Ελληνισμό γενικότερα και το 55-59 για τον Ελληνισμό
της Κύπρου ειδικότερα, ήταν μια σειρά από πράξεις, με την πλήρη σημασία
του όρου π ρ ά ξ η. ‘Όμως συχνά το ξεχνούμε αυτό, και στην προσπάθειά μας
να τις περιγράφουμε ωραία, να τις υμνήσουμε, τις μετατρέπουμε σε λόγο, ένα
λόγο συχνά πλαστό, ωραιοποιημένο και γι’ αυτό γεννά την αμφιβολία και δε
γίνεται πιστευτός.
Έτσι τα κατορθώματα εκείνα και οι δημιουργοί τους, οι άνθρωποι που έκαναν τις ιδέες τους, τις ιδέες της ρωμιοσύνης πράξη, εξιδανικεύονται, για να
εντυπωσιάσουν και να ενθουσιάσουν προσωρινά, στιγμιαία και να περάσουν
ύστερα στη λήθη, ώσπου να τους ξαναθυμηθούμε σε μια άλλη επέτειο. Κι
όμως οι Έλληνες εκείνοι είναι πολύ πιο ωραίοι και πιο αληθινοί, όταν τους
δούμε με τα απλά ανθρώπινα μέτρα τους. Το παράδειγμα αυτό της απλότητας
θα το βρούμε σ’ ένα ρωμιό της Ελληνικής Επανάστασης του 21 που τιμούμε
σήμερα, στον Μακρυγιάννη. Να πώς περιγράφει μια θυσία, ένα ηρωικό θάνατο, το θάνατο του Γκούρα:

Τότε έκατσεν ο Γκούρας και οι άλλοι κι εφάγαμεν ψωμί. Και τραγουδήσαμε κι εγλεντήσαμε. Με παρεκάλεσεν ο Γκούρας νά τραγουδήσω,

ότι είχαμεν τόσον καιρόν οπού δεν είχαμεν τραγουδήσει… Τότε λέω ένα

τραγούδι: ο ήλιος εβασίλεψε, Έλληνα μου βασίλεψε, και το φεγγάρι

εχάθη.

Κι ο καθαρός Αυγερινός που πάει κοντά στην Πούλια,

τα τέσσερα κουβέντιαζαν και κρυφοκουβεντιάζουν.

Γυρίζει ο Ήλιος και τους λέει, γυρίζει καιτους κρένει,
«Εψές όπου βασίλεψα πίσω από μια ραχούλα
άκουσα γυναίκια κλάματα κι αντρών τα μοιρολόγια
γιαυτά τά ηρωϊκά κορμιά στον κόσμο ξαπλωμένα
και μες στο αίμα το πολύ είν’όλα βουτημένα.
Για τηv πατρίδα πήγανε στον Άδη τα καημένα…»
Ο μαύρος ο Γκούρας αναστέναξε και μου λέει: «Αδελφέ Μακρυγιάννη,
σε καλό να μας το κάνει ο θεός. Άλλη φορά δεν τραγούδησες τόσο παρα-
πονεμένα… Σε καλό να μας βγει…»
«Είχα κέφι, τού είπα, που δεν έτραγουδήσαμεν τόσον καιρόν…»
Άρχισε ο πόλεμος κι άναψε ο ντουφεκισμός πολύς. Πήρα τους ανθρώπους μου και πήγα εκεί, καθώς ήμουν διορισμένος. Και στάθηκα κάμποσο και πολεμήσαμε.Πήγα εις το κονάκι μου, ότι έπαιρνε να βασιλέψει το φεγγάρι. Έρχονται και μου λεν : Τρέξε! Σκοτώθηκε ο Γκούρας εις το πόστο του! Έριξε εναντίον των Τούρκων.Απάνω στη φωτιά τον βάρεσαν
εις τα μηλίγγια…

Πήγα, τον πήραμε εις τον ώμο και τον βάλαμε σ’ένα μπουντρούμι… Τον
συγύρισε η φαμελιά του και τον θάψαμε…

Προσθήκη λεζάντας

Την ίδια απλότητα θα τη βρούμε στο Γιάννη Ρίτσο για ένα ήρωα του
Κυπριακού Αγώνα του 55-59, για τον Γρηγόρη Αυξεντίου:
Όλο ετοιμάζομαι να φύγω κι όλο στέκω.
Σαν να έχω να προσθέσω ακόμα στον κόσμο. Σαν να έχω να προσφέρω
ακόμα λίγη ευτυχία σε σας απ’ το μεδούλι μου.
Θυμάμαι… Καλοκαιριάτικο σούρουπο ήτανε.
Σταμάτησα τ’ αμάξι μπροστά σε μια καλύβα. Διψούσα.
Μια μαυροφορεμένη γριά με φίλεψε με το κανάτι δροσερό νερό.
«Φχαριστώ, γιαγιά» της είπα… «Καλή λευτεριά, γιε μου» αποκρίθηκε.
Καλή λευτεριά, γιαγιά» της ξανάπα - κι ένιωσα πως της την χρωστώ…
...Κι όπως τράβηξα με χαμηλωμένα τα φώτα,
ένιωθα ν’ανεβαίνω με τ΄αμάξι μου,
μαζί κι ο μέγας κάμπος της Μεσαορίας,
βαθύς και σιωπηλός, αχνισμένος από το φεγγαρόφωτο,
ένιωσα να ανεβαίνω ίσα στον ουρανό
κι ένιωθα το φεγγάρι
σάμπως χρυσό κωνσταντινάτο κρεμασμένο στο λαιμό μου…
Άφησα το αμάξι μου σε ένα χαντάκι. Πήρα το όπλο.
Κι ανέβηκα στο βουνό.
Έτσι βρέθηκα σε τούτη τη σπηλιά
που το στόμιό της βλέπει ολόισια στον ήλιο
που θα τον νιώσω πάλι δροσερό,
καθώς θα με περνάνε όπως εκείνη τη νύχτα με το φεγγάρι,
θα τον νιώθω δροσερό κωνσταντινάτο
να μου δροσίζει το καμένο στήθος μου
κι έτσι λίγο-λίγο
να ζεσταίνεται ο ήλιος και να αχνίζει στον κόρφο μας.
Γεια σας…
(Γιάννης Ρίτσος «Αποχαιρετισμός»)
Όλες οι καμπάνες της Γης σήμαναν μεμιάς… Όλα τα ανθρώπινα
μέτωπα ψηλά. Όλες οι σημαίες μεσίστιες.Στο χωριό Λύση, στον κάμπο
της Μεσαορίας, ανάμεσα Λευκωσία και Αμμόχωστο, η μάνα του έσφιξε
το μαύρο της τσεμπέρι κάτω από το δυνατό σαγόνι της κι είπε ακριβώς
τα λόγια που περίμενε ο γιος της: «Είμαι πέρφανη. Κάλλιο μια χούφτα
τιμημένη στάχτη, παρά γονατισμένος ο λεβέντης μου…
Με τούτα τα απλά λόγια της μάνας του Γρηγόρη Αυξεντίου, της Ελληνίδας
μάνας όλων των εποχών, μιλά η ρωμιοσύνη.’Όπως με τα ίδια απλά, σεμνά,
ανθρώπινα λόγια μιλούν οι νέοι της Κύπρου, όταν στον αγώνα του 55-59 αντιμετώπιζαν την αγχόνη.
Η ώρα του θανάτου πλησιάζει, μα στην ψυχή μας φωλιάζει ηρεμία. Στη
θέση που βρισκόμαστε τώρα ούτε με το μικροσκόπιο δεν μπορούμε να
ανακαλύψουμε πού υπάρχει τραγωδία στο θάνατο. Τότε μόνο θα αισθανόμουνα λύπη, αν ήξερα ότι θα μπορούσα να μείνω νέος και αθάνατος
αν απέφευγα την εκτέλεση. Όμως μόνο με την εκτέλεση θα μπορέσω να μείνω πάντα νέος και αθάνατος…
Θέλω να ξέρετε πως ο γιος κι αδελφός σας πέθανε με το χαμόγελο
στα χείλη. Γιατί κράτησε μέχρι τέλος τον ιερό όρκο που έδωσε να θυσιαστεί
χάριν της ελευθερίας της Κύπρου… Να είστε βέβαιοι πως γρήγορα θα
ανατείλει το άστρο της ελευθερίας και της δικαιοσύνης στο νησί μας…
θέλω να είστε υπερήφανοι, γιατί ο γιός και αδελφός σας θυσιάστηκε για
την κοινή ελευθερία… Γεια σας.
Το 1821 και το 1955-59 που τιμούμε αυτές τις μέρες, ήταν αναμφισβήτητα από τα πιο καίρια
γεγονότα της Ελληνικής ιστορίας. Από το 1821 ξεπήδησε ο νέος ελληνισμός. Από το 55-59 γεννήθηκε το Κυπριακό κράτος, αναστήθηκε ένας λαός, ένα τμήμα του Ελληνικού λαού, που πορευόταν από αιώνα σε αιώνα σε μια ταπεινωτική δουλεία. Και πήρε τη θέση του ανάμεσα σε
όλους τους ελεύθερους λαούς. Είναι χρέος μας να τιμούμε αυτές τις δυο κορυφαίες στιγμές της ρωμιοσύνης. Θα ήταν όμως τραγικό λάθος να μένουμε μόνο στην ανάμνησή τους και να καθρεφτιζόμαστε σα νάρκισσοι μια φορά το χρόνο στο μεγαλείο τους. Πρέπει κάποτε να πάψουμε να θαυμάζουμε τους εαυτούς μας μέσα στους ήρωες και τους ηρωισμούς του παρελθόντος. Αντίθετα πρέπει να ψάξουμε να βρούμε μέσα μας και να πραγματώσουμε εκείνα τα στοιχεία και κείνες τις αρετές που πραγμάτωσαν εκείνοι.
Όταν διαχρονικά και απλά, χωρίς χάσματα και χωρίς φκιασίδια αντικρύσουμε την ιστορία μας και αυτούς που την έγραψαν, ίσως λύσουμε και το μεγαλύτερο εθνικό μας πρόβλημα, που βασανίζει το σύγχρονο ‘Έλληνα όπου κι αν ευρίσκεται: την έλλειψη μιας πλήρους, ρεαλιστικής και γόνιμης εθνικής αυτογνωσίας. Αυτό που λέμε εθνική ταυτότητα. Όταν αντικρύσουμε σωστά τη φυλή μας, με το μεγαλείο και τις ταπεινώσεις της, τα εθνικά προτερήματα αλλά και τα ελαττώματα, με το μεγαλείο της όπως φαίνεται στο Χάνι της Γραβιάς και στα βουνά του Κύκκου, αλλά και με τα τραγικά λάθη της, όπως φαίνονται στη Μικρασιατική καταστροφή και στο προδοτικό πραξικόπημα της Κύπρου, τότε θα συμφιλιωθούμε μαζί της. Θα την αγαπήσουμε πραγματικά και θα μετατραπεί μέσα μας σε δημιουργική δύναμη για μια καινούργια άνθιση. Ιδιαίτερα αυτό χρειάζεται σε δύσκολες εποχές όπως η σημερινή στην Κύπρο αλλά και στο Αιγαίο…
Όπως λέει ο ποιητής:
Όταν νέφη απειλούν να αποκλείσουν τον κόσμο,
όταν πάνω μας άνεμοι ισχυροί
παρασύροντας μεταθέτουν την ΄Αρκτο.
΄Οταν νιώθουμε μόνοι στο μέσο μιας έρημος
δίχως σημεία κι άλλο δε βλέπουμε,
κατά σένα γυρίζουμε το κεφάλι μας.
Και σε βλέπουμε σε ώρες μεγάλου φωτός, που κι οι πέτρες σου ακόμα
ντύνονταν δόξα… Κι ελαμπρύνονταν τα βουνά…Ρωμιοσύνη!
Απολιόρκητη όταν πολιορκείσαι
κι όταν συλλαμβάνεσαι ασύλληπτη.
Κι όταν κουστωδίες σε πάνε και σε φέρνουνε στα Πραιτώρια.
Κι όταν δένεσαι πάνω σε πασσάλους και μαστιγώνεσαι.
Κι όταν ενταφιάζεσαι, δε μένεις εκεί,
παρά μόνο για μια δυο, το πολύ για τέσσερες νύχτες.
Οπότε «όρθρου βαθέος»
γιομίζεις το φως με πίδακες της Ανάστασης!
(Νικηφόρος Βρεττάκος «Προσευχή κάτω από την Ακρόπολη»)
Αγαπητοί μου,
Δύσκολα τα χρόνια που περνούμε. Ζούμε στον Ελληνικό χώρο ευρύτερα και στο χώρο της Κύπρου ειδικότερα, μια φοβερή δοκιμασία, ύστερα από μια εθνική ταπείνωση του 1974. Όμως όταν νιώσουμε σιγουριά για το τι είμαστε, θα αντέξουμε και θα σταθούμε ξανά στα πόδια μας. Φτάνει να πιστέψουμε στη δύναμη της φυλής μας. Τότε θα δούμε μαζί με τον Κύπριο ποιητή πως:
Η ρωμιοσύνη εφ φυλή συνότζαιρη του κόσμου
κανένας δεν εβρέθηκεν για να την ιξηλείψει.
Κανένας γιατί σκέπει την που τ΄ άψη ο θεός μου.
Η ρωμιοσύνη εν να χαθεί όντας ο κόσμος λείψει...
(Βασίλης Μιχαηλίδης, 9η Ιουλίου 1821)
Και θα δούμε μαζί με τον Ελλαδίτη συνάδελφό του, πως:
Ένας μαντατοφόρος φτάνει από τη μεγάλη λαγκαδιά.
Στο πρόσωπό του λάμπει ιδρωμένος ο ήλιος.
Κάτω από τη μασχάλη του κρατάει σφιχτά τη Ρωμιοσύνη.
«Ηρθε η ώρα!», λέει. Κάθε ώρα είναι δικιά μας ώρα.
Σώπα, όπου να΄ναι θα σημάνουν οι καμπάνες… (Ρίτσος)

ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ "ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟ ΔΑΣΚΑΛΟ-ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗ ΖΩΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΚΩΣΤΗ ΚΟΛΩΤΑ" . ¨Εκδοση του Δήμου Λεμεσού και του Πολιτιστικού Ιδρύματος της Τραπέζης Κύπρου που μόλις κυκολοφόρησε.

Φιλολογικό μνημόσυνο και παρουσίαση βιβλίου από Δήμο Λεμεσού για τον Κωστή Κολώτα

2011-03-03T10:27:00.000+02:00

Ο Δήμος Λεμεσού διοργανώνει τη Δευτέρα 14 Μαρτίου 2011 στις 7.30 μ. μ. στο Δημοτικό Μέγαρο, φιλολογικό μνημόσυνο αφιερωμένο στον Δάσκαλο Κωστή Κολώτα , με αφορμή τη συμπλήρωση ενός χρόνου από τον θάνατο του.

Το πρόγραμμα περιλαμβάνει:

• Ηχητικά αποσπάσματα από την εκπομπή του Κωστή Κολώτα «Κουβέντα με ένα φίλο» στο ραδιοφωνικό σταθμό Κανάλι 6 της Λεμεσού.

• Εισαγωγική ομιλία του Δημάρχου Λεμεσού Ανδρέα Χρίστου.

• Ομιλία από τον σκηνοθέτη-ηθοποιό Νίκο Χαραλάμπους, στενό συνεργάτη του Κωστή Κολώτα στο θέατρο.

• Παρουσίαση του βιβλίου «Αναφορά στο Δάσκαλο. Ανθολόγιο από τη ζωή και το έργο του Κωστή Κολώτα», έκδοση το Δήμου Λεμεσού και του Πολιτιστικού Ιδρύματος Τράπεζας Κύπρου, από το μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ιδρύματος , καθηγητή του Πανεπιστημίου Κύπρου Δρα Γιώργο Γιωργή.

Το πρόγραμμα θα κλείσει με τρία τραγούδα από την Ανδρική Τετραφωνία Λεμεσού.

Πρώιμες παραστάσεις Σαιξπηρικών έργων στην Κύπρο και οι σύγχρονες με το ΘΟΚ

2010-06-26T12:02:00.001+03:00

Με τον τερματισμό της Τουρκικής κατοχής της νήσου και την έναρξη της Αγγλοκρατίας (1878), αρχίζει στην Κύπρο μια πνευματική δραστηριότητα και ειδικά μια αξιόλογη θεατρική κίνηση. Ιδρύονται, λοιπόν, πνευματικοί Σύλλογοι που δίνουν θεατρικές παραστάσεις. Τέτοιοι Σύλλογοι ήταν ο «Αριστοφάνης», ο «Ερασιτεχνικός Όμιλος Λευκωσίας», ο «Θεατρικός Σύλλογος Σοφοκλής» στη Λάρνακα, και η Θεατρική Εταιρεία Άρης Λεμεσού», που, όπως αναφέρει ο Γιάννης Κατσούρης, σε μια θεατρική περίοδο ανέβασε 9 θεατρικά έργα!.
Μια πρώτη μαρτυρία για παράσταση έργων του Σαίξπηρ, χωρίς να αναφέρεται συγκεκριμένο έργο, έχουμε από την πρώτη εφημερίδα της Κύπρου, το «Νέον Κίτιον» της Λάρνακας, στο φύλλο της 12/24 Δεκεμβρίου 1880. Γράφει: «...προ τινων ημερών Αρμενική τις θεατρική εταιρεία δίδωσι παραστάσεις εν Τουρκική γλώσση... Είναι αληθώς περίεργον να ακούη τις τον Γοίθιον (Γκαίτε), Σαίξπηρ, Σχίτλερον (Σίλλερ), Ούγον (Ουγκώ) ομιλούντας την γλώσσαν του Προφήτου...» Δεν κρύβει βέβαια την αγανάκτησή του ο συντάκτης του σημειώματος γατί ένας Άμλετ, ίσως, μιλάει στα τουρκικά και υποκλίνεται με τεμενά!
Εν τω μεταξύ έχουμε και επισκέψεις στη μεγαλόνησο από θιάσους της Ελλάδας. Έτσι περιοδεύει στη νήσο το1881 ο «Θίασος Ανδρονοπούλου» και στο ρεπερτόριό του είχε και τον «Οθέλλο» του Σαίξπηρ. Τον «Οθέλλο» θα παρουσιάσει και ένας άλλος εξ Αθηνών θίασος, ο «Θέσπις», του Ξενοφώντα Ησαΐα, το 1887. Ο ίδιος θίασος θα επανέλθει το 1891 πάλι «Οθέλλο» αλλά και «Μάκμπεθ». Και θα επανέλθει τον ίδιο χρόνο, ειδικά με τις Σαιξπηρικές του παραστάσεις, κάτω από την αιγίδα του Μεγάλου Άγγλου Αρμοστή Σερ Μπούλβερ. Φαίνεται ότι η παρουσία των Άγγλων στην Κύπρο, ενθαρρύνει αυτούς τους ελληνικούς θιάσους να περιλαμβάνουν στο ρεπερτόριό τους τον Σαίξπηρ. Έτσι το 1894 έχουμε επίσκεψη του θιάσου «Λεκατσά», με τρία Σαιξπηρικά έργα: «Έμπορο της Βενετίας», «Οθέλλο» και «Μάκμπεθ».
Η επίσκεψη θιάσων από την Ελλάδα γίνεται συνεχώς πιο συχνή. Ιδιαίτερα σε καιρούς δύσκολους για το εθνικό κέντρο γι αυτό και η εφημερίδα «Αλήθεια» της Λεμεσού (1897) προτρέπει τους αναγνώστες της να συνδράμουν ένα τέτοιο θίασο, του Χριστοφορίδη, γιατί είναι «έργον φιλανθρωπίας προς τους ατυχείς αυτούς βιοπαλαιστάς, ους η εκκρεμότης του Ελληνοτουρκικού ζητήματος, ηνάγκασεν ακόντας να μένωσιν επί τόσον χρόνον εις Κύπρον....».
Τα ντόπια θεατρικά συγκροτήματα είναι ερασιτεχνικά. Ένας τέτοιος ερασιτεχνικός θίασος στη Λευκωσία ανεβάζει «Άμλετ», χωρίς εισπρακτική επιτυχία.
Όπως λέχθηκε και πιο πάνω, η παρουσία των Άγγλων στην Κύπρο βοήθησε στο συχνό ανέβασμα Σαιξπηρικών έργων, από ελλαδικούς θιάσους, από ντόπιους ερασιτέχνες, από τα σχολεία, αλλά και από Άγγλους ερασιτέχνες. Αυτές οι παραστάσεις τελούσαν συχνά υπό την υψηλήν προστασίαν του Αγγλου Κυβερνήτου ή των επαρχιακών Άγγλων Διοικητών. Το 1926 έχουμε ένα τέτοιο σχήμα Άγγλων ερασιτεχνών που υπηρετούσαν στην αποικιακή Κυβέρνηση του τόπου που ανέβασε στη Λευκωσία και μετά Λεμεσό «Όνειρο Θερινής Νυχτός» και «Δωδεκάτη Νύχτα». Η εφημερίδα «Ελευθερία» σε ένα κριτικό σημείωμά της θα σημειώσει: «... δεν μπορούμεν παρά να ομολογήσωμεν ότι όλοι οι ερασιτέχναι ήσαν καλώς μελετημένοι... Ομολογουμένως είναι άξιοι θερμοτάτων χειροκροτημάτων...».

Σε ένα πολύ πιο παλιό κριτικό σημείωμα για τις πρώιμες αυτές ερασιτεχνικές παραστάσεις, όχι βέβαια έργων μόνον του Σαίξπηρ, διαβάζουμε στην εφημερίδα της Λάρνακας «Νέον Κίτιον» (1879). «Δεν επιθυμούμεν να εισέλθωμεν εις λεπτομερείας και να εξετάσωμεν αν οι ευγενείς εκείνοι νέοι, αίτινες θυσιάζοντες κόπους και ώρας της εργασίας των χάριν φιλομούσων και φιλανθρώπων σκοπών ανεβαίνουσιν επί της σκηνής, απέτυχον ή ου. Τούτο μόνον λέγομεν ότι εχειροκροτήθησαν επανειλημμένως...»

Και ήταν πράγματι τόλμη, στις τότε κοινωνικές συνθήκες, να ανεβαίνεις επί σκηνής. Άξιοι συγχαρητηρίων οι νέοι εκείνοι κι άξιοι μιας πληρέστερης έρευνας και καταγραφής

Σύγχρονες παραστάσεις με το ΘΟΚ
Εξ ίσου «άξιοι χειροκροτημάτων» είναι και οι συντελεστές Σαιξπηρικών παραστάσεων στα νεώτερα χρόνια με το θίασο του ΘΟΚ. Η στρίγγλα, Πολύ κακό, Όπως αγαπάτε
Από τις εκτός ΘΟΚ παραστάσεις αναφέρουμε την παράσταση του Ρωμαίου και Ιουλιέττας από το θέατρο ΠΡΑΞΙΣ της Λεμεσού, σε σκηνοθεσία Νίκου Χαραλάμπους.

Σημειώσεις

1. Μια σύντομη, περιεκτική ιστορία του Κυπριακού θεάτρου είναι αυτή του Γάννη Κατσούρη που υπάρχει στην ειδική έκδοση για τα δέκα χρόνια του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου. Πλήρης καταγραφή παραστάσεων «από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι το 1986», υπάρχει στο τρίτομο έργο του Μ. Π. Μουστερή «Χρονολογική Ιστορία του Κυπριακού Θεάτρου». Ειδκά για τις παραστάσεις του ΘΟΚ, από το 1971 που ιδρύθηκε και μετά, υπάρχει η πιο πάνω ειδική έκδοσή του για τα δεκάχρονά του (1971-1981) και μια πρόσφατη για τα 25χρονά του.

2. Υπάρχουν μαρτυρίες πως και στην περίοδο της Τουρκοκρατίας υπήρχε κάποια θεατρική κίνηση, και μάλιστα, όπως λέει μια τέτοια μαρτυρία «Πολλάκις Τούρκοι καϊμακάμαι και πολλοί αυτών των πασάδων ετίμησαν δια της παρουσίας των τας παραστάσεις αυτάς»

Κωστής Κολώτας, ένας σπάνιος πνευματικός ταγός και μια λεβέντικη ψυχή

2010-05-31T11:30:00.000+03:00

Του Νίκου Χαραλάμπους. Ηθοποιού-σκηνοθέτη-δασκάλου θεάτρου.
Είναι φορές που η σιωπή είναι χρυσός, ιδίως όταν νιώθεις ότι τα επιχειρήματα σου θα είναι κατώτερα μιας πολυσήμαντης προσωπικότητας που «δραπέτευσε» ξαφνικά, σιωπηλά, με αξιοπρέπεια αγωνιστή και πριν την ώρα της, από τα εγκόσμια. Διότι τι να πεις για να «αποχαιρετίσεις» με λόγια τον, για περισσότερα από 30 χρόνια, φίλο, συνεργάτη και δάσκαλο Κωστή Κολώτα, που χάσαμε τόσο ξαφνικά και τόσο οδυνηρά;
Ότι υπήρξε ένας αμετανόητος Κύπριος με την αρχέγονη σημασία της ιθαγένειας, ότι παρέμεινε μέχρι τέλους ένας συνεπής και σεμνός θεράπων των γραμμάτων και των τεχνών με τη διαχρονική αξία τ(ον λέξεων, ότι διεκδίκησε, όσο ζούσε, με πείσμα και αυτοθυσία μια ανιδιοτελή προσφορά στο σημερινό μας κόσμο της παρακμής και της διαπλοκής ως ένας πνευματικά και ερευνητικά αναρχικός δημιουργός, «εγκλωβισμένος» μέχρι λατρείας στην πολύπαθη γενέθλια γη του;
Όλα αυτά δεν έχουν, φυσικά, ανάγκη «απολογίας» για τη ζωή και το «θάνατο του ποιητή» (κατά Χειμωνά), ούτε είναι δυνατό να εκφράσουν το μέγεθος της πίκρας και της οδύνης για τον αδόκητο χαμό του σε πλήρη πνευματική διαύγεια, βιολογικό δυναμισμό και σοφό χιούμορ. Κι όμως δεν μπορεί εύκολα κανείς να προσπεράσει την «ενοχή» του από μια τέτοια καταλυτική και ουρανοκατέβατη απώλεια, χωρίς να υπενθυμίσει τις πλουσιοπάροχα συγκεντρωμένες του αρετές, τουλάχιστον ως συνεργάτη, φίλου και συνοδοιπόρου στο δύσβατο μονοπάτι της τέχνης του Θεάτρου, τις διεγερτικά σωρευμένες στο υποσυνείδητο μνήμες από τα εκατοντάδες βράδια που σπαταλήσαμε μαζί ετοιμάζοντας μια αναβίωση - μεταφραστικά και ερμηνευτικά - έργου αρχαίας τραγωδίας ή Αριστοφάνη. Ενοχή η οποία, αν και «εξηγείται» από τη Μπεκετική απαισιοδοξία των ανθρώπινων ορίων μας και του «γεννιόμαστε, άρα φταίμε», όταν καλείται κάποιος σαν εμένα να την εκλογικεύσει, σηκώνει τα χέρια ψηλά!
Γιατί με τέτοιους «συνοδοιπόρους», όπως ο Κωστής, η διαιώνιση της αγωνίας για μια καλύτερη κοινωνία και μια πληρέστερη εγρήγορση μεθόδων και προτάσεων, ώστε να περάσουν στον απλό θεατή μηνύματα βαθιάς δημοκρατίας και συνειδητοποιημένης αφοσίωσης στις αρχές της αυτογνωσίας και της πνευματικής και σωματικής απελευθέρωσης από κοινωνικά ταμπού και αγοραίες υποκρισίες, ως κατάλοιπα μικροαστικής μόλυνσης, νιώθεις πιο δυνατός, πιο σίγουρος, λιγότερο ευάλωτος! Η εφηβική του προθυμία σε ό,τι εμπεριείχε δυναμική παρέμβαση, η αδιαπραγμάτευτη συμμετοχή του σε ό, τι κουβαλούσε ρίσκο και εύρος καλλιτεχνικού πειραματισμού και η συνεχής του παρουσία σε σεμινάρια, πρόβες και καθετί που συνιστούσε δημιουργική επαφή με τους καλλιτέχνες και τους σπουδαστές του Θεάτρου, υπήρξε παροιμιώδης! [Λίγο πριν το «τέλος», θυμάμαι ένα τηλεφώνημα του στην Αθήνα, όπου κατοικοεδρεύω τα τελευταία χρόνια, για να μου δηλώσει ότι είναι έτοιμος να ταξιδέψει ξανά για να παραλάβει τους σπουδαστές μου που τον λάτρεψαν από προηγούμενες του διαλέξεις γύρω από το αρχαίο δράμα, με θέμα αυτή τη φορά το ιστορικό και κοινωνικό υπόβαθρο της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Δεν πρόλαβε…]
Ο Κωστής Κολώτας έφυγε από κοντά μας, αλλά πιστεύω ακράδαντα πως η «σκιά» του θα μας προστατεύει πνευματικά στο διηνεκές, αφού, όσο ζούσε, ήταν ένα ολοκληρωμένο εγχειρίδιο λεβεντιάς στις διαπροσωπικές του σχέσεις, ένα τεκμηριωμένο μοντέλο δάσκαλου -φίλου που ζούσε με πάθος καθετί νέο και επαναστατικό, μια μορφή που συνδύαζε την απόλυτη αυστηρότητα του ερευνητή με τον απλεγμάτιστο ερωτισμό του γλεντζέ. Η Κύπρος έχασε, με την απουσία του, ένα Ζορμπά του πνεύματος και της αφοσίωσης σε ένα σκοπό. Ελπίζω, η πόλη που τον γέννησε, που ποτέ δεν την εγκατέλειψε και που την τίμησε πολυεπίπεδα για δεκαετίες, να τού το ανταποδώσει, έστω και με μια μόνιμη υπενθύμιση του ονόματος του σε μια κεντρική της οδό. Άνθρωποι σαν το Κωστή δικαιούνται διαχρονική συντήρηση μνήμης και εκτίμησης! Όσο για τον γράφοντα, νιώθω σαν να έχασα ταυτόχρονα έναν πολύχρονο πιστό φίλο, ένα δάσκαλο ήθους και ύφους υψηλών προδιαγραφών και ένα συνοδοιπόρο στο δύσκολο και μοναξιασμένο δρόμο της καλλιτεχνικής δημιουργίας!

Από το αφιέρωμα στον Κωστή Κολώτα του περιοδικού «Θεατρικά Νέα» του Κυπριακού Κέντρου Διεθνούς Ινστιτούτου Θεάτρου. τεύχος Απριλίου 2010

ΑΙΣΧΥΛΕΙΑ 2007

2010-05-26T15:28:00.001+03:00

Από ένα κείμενο για μια παράσταση στην αρχαιότητα

Σε ένα κείμενο για μια σύγχρονη παράσταση.

Κομίζει γλαύκα εις Αθήνας ο λέγων ότι ένα έργο του αρχαίου Ελληνικού δράματος ήταν προορισμένο να γίνει θέαμα και ακρόαμα, ήταν ζώντων και ου δι απαγγελίας. Κι όμως, όσο κι αν φαίνεται αυτό αυτονόητο δεν αντιμετωπίστηκαν πάντα ως τέτοια, ή αποκλειστικά ως τέτοια, τα σωζόμενα έργα του 5ου αιώνα. Ήδη ο Αριστοτέλης πίστευε ότι η τραγωδία και άνευ κινήσεως “ποιεί το αυτής», και τονίζει πόση σημασία έχει και μόνη η ανάγνωσή της και δεν θεωρεί αναγκαία την υπόκριση. Ακολούθησαν οι φιλόλογοι σχολιαστές της Ελληνιστικής περιόδου οι οποίοι τα αντιμετώπισαν ως ποιητικά/γραμματικο-συντακτικά κείμενα. Ύστερα στους Μεσαιωνικούς/Βυζαντινούς χρόνους η θεατρική/σκηνική φύση τους αγνοήθηκε εντελώς. Κι όταν ήρθαν οι ουμανιστές, οι κλασικιστές και εν συνεχεία οι νεοκλασικιστές, μέσα στο ξάφνιασμά τους και τον θαυμασμό τους, τα αντιμετώπισαν ως ποιητικά-φιλοσοφικά κείμενα. Η επίδρασή τους υπήρξε καταλυτική για δεκαετίες ή και αιώνες. Έτσι οι δεινοί φιλόλογοι του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα, μας άφησαν θαυμάσιες φιλολογικές μεταφράσεις, με ένα πλήθος υποσημειώσεις και σχόλια, οι οποίες όμως ήταν δύσκαμπτα ερμηνευτικά κείμενα ακατάλληλα για παράσταση και παρέσυραν και τους σκηνοθέτες σε μουσειακές παραστάσεις, σε μια προσπάθεια να αναβιώσουν μια αρχαία παράσταση. Εξαίρετα έργα καθ΄ εαυτά, αλλά όχι θεατρικές μεταφράσεις. Κι ακόμα, κάτι πιο αρνητικό, η τάση αυτή συνοδευόταν για αιώνες από ένα διδακτικό στόχο, με μια απέλπιδα προσπάθεια να βρουν παντού μηνύματα και οδηγίες, πρότυπα ζωής και συμπεριφοράς. Αντί για τη βασική καθαρκτική λειτουργία της τραγωδίας, έμεναν και τόνιζαν τη διδακτική (όπως επεσήμανε και ο Έκο). (Αυτό το στοιχείο του διδακτισμού ακόμα ταλανίζει την ανάγνωση και την διδασκαλία του αρχαίου δράματος στα σχολεία. Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία).Το κείμενο στόχος ή κείμενο-άφιξη (Έκο) πρέπει είναι ένα θεατρικό κείμενο, κι έτσι ο μεταφραστής πρέπει να λειτουργήσει διαφορετικά σε πολλά σημεία από τον μεταφραστή/ερμηνευτή, και ακόμα πέραν από αυτόν. Εμείς οι φιλόλογοι ειδικά, αν πάμε στο κείμενο-πηγή μόνο με τη φιλολογική μας γνώση, κινδυνεύουμε να φτάσουμε από ένα κείμενο-πηγή σε ένα κείμενο-στόχο προορισμένο για ανάγνωση ή άκουσμα, όπως οι παλαιότερες καθαρά φιλολογικές μεταφράσεις που ήσαν περισσότερο ερμηνείες παρά μεταφράσεις για παράσταση. Όμως είναι άλλη διεργασία να αποσαφηνίζεις ερμηνεύοντας κι άλλο να αποσαφηνίζεις μεταφράζοντας... (Έκο).
Μια μετάφραση προορισμένη για παράσταση, ένα θεατρικό κείμενο-στόχος ή κείμενο-άφιξης θεατρικό, πρέπει να έχει κύρια έγνοια και προσπάθεια να αποκωδικοποιήσει την θεατρικότητα του αρχαίου κειμένου, να την αποδώσει με γλωσσικούς-εκφραστικούς τρόπους σημερινούς, και κυρίως να την υποδείξει στον σκηνοθέτη, ο οποίος με τη σειρά του θα την μεταφέρει στη σύγχρονη θεατρικότητα.
Το πρώτο πρόβλημα του θεατρικού μεταφραστή είναι βέβαια ο λόγος, λέξεις και η δομή της γλώσσας, τα σημαίνοντα που θα πρέπει να αποδοθούν με σημερινά σημαινόμενα. Όμως, γεννιούνται αμέσως δυσκολίες, ερωτήματα, προβλήματα για λύση. Γιατί το ίδιο σημαίνον δεν παραπέμπει πάντοτε στο ίδιο σημαινόμενο. Και ένα σημαίνον με ένα συγκεκριμένο σημαινόμενο στον Αισχύλο, το ίδιο σημαίνον έχει διαφορετικό σημαινόμενο στην εποχή και τη γραφή του Ευριπίδη. Ακόμα και στον ίδιο συγγραφέα, σε έργα του διαφόρων εποχών, κάτω από διαφορετικές συνθήκες, πολιτικές, κοινωνικές, η ίδια λέξη, το ίδιο σημαίνον, σημαίνει δύο διαφορετικά πράγματα, έχει μια αμφισημία (εσκεμμένη ή απροσεξία;). Σε κάθε λέξη σχεδόν ή φράση των αρχαίων κειμένων εμφιλοχωρεί η πολιτισμική παρεξήγηση (Έκο) είτε από τον μεταφραστή είτε από τον θεατή ακροατή. Ιδιαίτερα για μας τους Έλληνες όπου πολλές λέξεις, πολλά σημαίνοντα είναι τα ίδια και στη νέα γλώσσα, όμως σήμερα έχουν διαφορετικά σημαινόμενα.
Ας πάρουμε τη λέξη όργια που είναι ένα πολυ-χρησιμοποιημένο σημαίνον στις Βάκχες. Τότε είχε σημαινόμενο = τελετουργίες, θρησκευτικές τελετές, τραγούδι, χορός. Στα νέα Ελληνικά, για τον κοινό θεατή, έχει σημαινόμενο αισθησιακές πράξεις, συνδεδεμένες με γλέντι, ποτό και σεξ. Το ίδιο και με πολλές από τις ευρωπαϊκές γλώσσες. Αν λοιπόν αφήσεις αμετάφραστη τη λέξη, ο θεατής θα εννοήσει αυτά τα τελευταία, και επομένως οι γυναίκες εκεί στον Ελικώνα ή τον Παρνασσό κάνουν όργια!
Πολλές άλλες κοινές λέξεις, που τις θεωρούμε εύκολες, όπως η λέξη ‘τύραννος, είχαν διαφορετικό σημαινόμενο αρχικά στην αρχαιότητα, σε διάφορες εποχές. ( ο αισυμνήτης – Πεισίστρατος- Το δρόμο προς τη δημοκρατία. Περικλής εγένετο λόγω μεν δημοκρατία, έργω δε η του πρώτου ανδρός αρχή.) - Oedipus rex. King Oedipus.
Όταν η Ανδρομάχη στις Τρωάδες λέει τη μητρική φιλοδοξία της για τον Αστυάνακτα, πως ονειρεύτηκε πως γέννησε ένα τύραννο για την Ασία, ασφαλώς δεν εννοούσε τύραννο, με το σημερινό σημαινόμενο, αλλά ένα βασιλιά, ένα ηγέτη. Κι αν το αφήσουμε αμετάφραστο, το μήνυμα που θα φτάσει στους θεατές είναι σίγουρα αρνητικό.
Είπα δυο χαρακτηριστικές λέξεις, αλλά είναι άπειρες οι λέξεις, τα σημαίνοντα, που καλείται ο θεατρικός μεταφραστής να βρει το σημαινόμενό τους στον συγκεκριμένο συγγραφέα, στο συγκεκριμένο έργο τραγωδία και στη συγκεκριμένη ιστρορική/πολιτική στιγμή, δουλειά εξαιρετικά επίπονη, ιδιαίτερα στον Ευριπίδη. Θα μου πείτε ότι το πρόβλημα αυτό το αντιμετωπίζει και ο φιλόλογος μεταφραστής/ερμηνευτής. Αλλά αυτός έχει την ευχέρεια με υποσημειώσεις, σχόλια, να δώσει τις ποικίλες ερμηνείες μιας λέξης. Όμως ο μεταφραστής, με κείμενο-στόχο την παράσταση, πρέπει να βρει τη μία και μοναδική, την καίρια λέξη η οποία θα φτάσει στον θεατή, τον κοινό θεατή.
Κι ερχόμαστε σύντομα στο θέμα της θεατρικότητας των σωζομένων έργων. Η λέξη θεατρικότητα είναι πολυσήμαντη και ερμηνεύεται και τονίζεται διαφορικά από διαφορετικούς ανθρώπους του θεάτρου. Είναι τα διάφορα σημεία και μέσα που χρησιμοποιούνται κατά την παράσταση ώστε το γραπτό κείμενο, τα γλωσσικά σημαίνοντα, να αποκτήσουν οπτική και ακουστική εικόνα, να γίνουν οπτικά και ακουστικά σημαίνοντα.
Πολλά από τα στοιχεία της θεατρικότητας, που χρησιμοπούντο στις αρχαίες παραστάσεις, δηλούνται με αυτό που ο Αριστοτέλης θεωρεί ένα από τα στοιχεία της τραγωδίας την όψιν, μια λέξη που ταλαιπωρήθηκε λίγο στις μεταφράσεις της ποιητικής σε διάφορες εποχές. (Δεν μπορούσαν οι Άραβες μεταφραστές για παράδειγμα και ο πολύς Αβερόης, πρώτος μεταφραστής στα Αραβικά.. να επιμείνει ή ακόμα να αντιληφθεί τη λέξη μια και θέατρο δεν υπήρχε στο χώρο του. Το ίδιο ισχύει εν πολλοίς και για το Βυζάντιο και τον μεσαίωνα. Μα κι ίδιος ο Αριστοτέλης δεν επέμενε πολύ σ’ αυτήν. Και λανθασμένα νομίζω, την περιορίζουμε στο σκηνικό και το κοστούμι, όπως συμβαίνει στα σχολικά εγχειρίδια. Η λέξη όψις σήμαινε και θέαμα, δηλαδή οτιδήποτε χαρακτηρίζει μια θεατρική παράσταση, την εικονική αναπαράσταση, τη μιμική πράξη και υποκριτική. (Μια σωστή ανάλυση του όρου υπάρχει στο βιβλίο του Χουρμουζιάδη στο βιβλίο του Όροι και μετασχηματισμοί στην αρχαία Ελληνική Τραγωδία).
Ενώ λοιπόν παλαιόθεν προσέχτηκαν και αναδύθηκαν και προσπάθησαν να αποδοθούν σε μεταγενέστερες παραστάσεις αρχαίου δράματος πολλά στοιχεία θεατρικότητα, μόνο σχετικά πρόσφατα, με πρωτεργάτη ανάμεσα στους φιλολόγους μελετητές του αρχαίου δράματος, τον Όλιβερ Τάπλιν, στο σύγγραμμά του «Η Ελληνική τραγωδία σε σκηνική παρουσία έγινε μια προσπάθεια να αποκωδικοποιηθεί η θεατρικότητα συγκεκριμένων έργων.
Κι αποκαλύφθηκε πόση και ποια θεατρικότητα έχουν τα έργα αυτά, και πόσο το αρχαίο κείμενο ήταν κάτι σαν μουσική παρτιτούρα που ανέμενε την αποκωδικοποίησή της και την ακουστική, κινητική, μουσική εκτέλεσή της.
Ο ίδιος ο λόγος στο αρχαίο δράμα είχε θεατρικότητα που δεν την έχει ο σημερινός λόγος. Οι ίδιες οι λέξεις, η προσωδία, η συντακτική δομή του κειμένου, τα σχήματα λόγου, είναι σημεία θεατρικότητας. Κι αυτά είναι που βασανίζουν τον μεταφραστή και πρέπει να τα αποκωδικοποιήσει και να τα αποδώσει στη νέα γλώσσα ή να τα υποδείξει στον σκηνοθέτη. Αυτά τα στοιχεία δηλούνται με τα σχήματα λόγου και τη χρήση των λέξεων. Ακόμα και με τα ψηφία των λέξεων: μια λέξη με αλλεπάλληλα μακρά ή βραχέα σύμφωνα, ή με μια ειδική διαδοχή βραχέων και μακρών, που μας δίδει όχι μόνο το μέτρο, αλλά και στοιχεία του πώς πρέπει να γίνει η εκφορά του λόγου. Ακόμα τα πολλά σχήματα λόγου.
Παίρνω ένα από αυτά, την παρήχηση, που είναι συχνή στα αρχαία θεατρικά κείμενο, συχνότερη από ότι πολλοί αντιλαμβάνονται και ακόμα λιγότεροι την αποκωδικοποιούν. Η παρήχηση είναι μια οδηγία το πώς πρέπει να γίνει η εκφορά του λόγου σε μια συγκεκριμένη γλωσσική ενότητα, είναι δηλαδή στοιχείο θεατρικότητας. «Τυφλός τα τ΄ ώτα τον τε νουν τά τ΄ όμματα εί»…, αλλά παρέπεμπε σε μια ειδική εκφορά του λόγου, στοιχείο θεατρικότητας δηλαδή. Εκείνο το επαναλαμβανόμενο ταυ, απηχεί ή ηχοποιεί την εχθρότητα, την περιφρόνηση του Οιδίποδα προς τον Τειρεσία (η ύβρις του)
Στον Ευριπίδη, που αρέσκεται πολύ στις παρηχήσεις. Από τη Μήδεια: Λέει η Μήδεια όταν αποφασίζει να σκοτώσει τον Γλαύκη: « σιγή δόμους εσβάσα ίνα έστρωται λέχος». Αυτό το επαναλαμβανόμενο σίγμα σαν ψίθυρος, φανερώνει τη συνωμοτικότητα της Μήδειας, τη μυστική, σιωπηλή, είσοδό της στο νυμφικό θάλαμο να διαπράξει το φονικό. Αυτή η παρήχηση του σίγμα καθοδηγεί τον ηθοποιό πώς θα πει το στίχο. Είναι οδηγία θεατρικότητας.
Και το πιο χαρακτηριστικό δείγμα παρήχησης, πάλι από την Μήδεια. Μιλά και πάλιν η Μήδεια στη συνάντησή της με τον άπιστο σύζυγό της, αυτόν που την έφερα από την άκρα της γης, την έκανε πρόσφυγα και τώρα την εγκαταλείπει. Λέει λοιπόν στο Ιάσονα:
«έσωσα σ’, ως ίσασιν Ελλήνων όσοι
ταυτόν συνεισέβησαν Αργώον σκάφος...»
Μια έντονη παρήχηση του σίγμα. Ούτε τυχαίο είναι αυτό, ούτε ανικανότητα γλωσσική του Ευριπίδη μαρτυρεί (γιατί και αυτό το είπαν παλαιότεροι φιλόλογοι μελετητές του Ευριπίδη). Είναι εσκεμμένη θεατρικότητα, δηλαδή δείχνει πώς ήθελε ο Ευριπίδης να εκφέρεται αυτό το κομμάτι λόγου, όπως κάνει σήμερα ένας σκηνοθέτης.
Βασικό λοιπόν στοιχείο της αρχαίας θεατρικότητας ήταν εκφορά του λόγου. Ο θεατής εκείνης της εποχής τα διάκρινε όλα αυτά. Ήταν εθισμένος στο κυρίαρχο τότε προφορικό λόγο, από τη θητεία του στην εκκλησία του δήμου, τη βουλή, τα δικαστήρια, την αγορά. Και επιδοκίμαζε ή αποδοκίμαζε συχνά ένα παρατραβηγμένο σχήμα λόγου, μια παρήχηση ή ένα υπερβατό ή ένα ασύνδετο σχήμα. Ο ευαίσθητος δέκτης τέτοιων αντιδράσεων του κοινού, o Αριστοφάνης ήξερε καλά αυτή την ευαισθησία του Αθηναϊκού κοινού, και την εκμεταλλεύτηκε στη σάτιρά. Για παράδειγμα κοροϊδεύοντας τον Ευριπίδη για την παρήχησή του άνεχε, πάρεχε, φέρε των Τρωάδων, γράφει στους Όρνιθες: άναγε, δίεχε, πάραγε πάρεχε...
Πώς θα την αντιμετωπίσει ο θεατρικός μεταφραστής; Ο φιλόλογος μεταφραστής-ερμηνευτής, την σχολιάζει, την επεξηγεί. Ο θεατρικός μεταφραστής αν την κρατήσει με αντίστοιχες λέξεις της νέας γλώσσας, ίσως καταλήξει σε γλωσσοδέτη, που προκαλεί θυμηδία. (Αυτό συμβαίνει και με το Σαίξπηρ. Κάποιες, παλαιότερες κυρίως μεταφράσεις, αρέσκονται σε τέτοιους γλωσσοδέτες, που είναι χαριτωμένοι σε κωμωδίες ή κωμικές σκηνές, όμως είναι και φόβος και τρόμος για τον ηθοποιό για ένα σαρδάμ). Έτσι σε ένα Αριστοφάνη μπορεί να κρατηθεί η παρήχηση. Όμως σε μια τραγική σκηνή τραγωδίας;
Δουλειά του θεατρικού μεταφραστή, λοιπόν, είναι να απο-κωδικοποιήσει η θεατρικότητα του κειμένου-πηγή. Όμως και εάν φτάσουμε ακόμα και σε πλήρη αποκωδικοποίηση της θεατρικότητας των αρχαίων δραμάτων, αυτό δε σημαίνει ότι θα μείνουμε σ΄ αυτή. Το σύγχρονο θέατρο έχει άλλη θεατρικότητα και ο σύγχρονος θεατής είναι εθισμένος με άλλα μέσα θεατρικότητας. Κυρίως δεν είναι πια εθισμένος στον προφορικό λόγο. Κάθε άλλο, τον έχει σε ήσσονα μοίρα και χρήση. Είναι εθισμένος κυρίως στην εικόνα, τους ήχους, τους θορύβους, το φωτισμό, το «γκλάμουρ».
Καθόλου, λοιπόν, παράξενο, πως πολλοί σκηνοθέτες, μένουν στα οπτικά στοιχεία μιας παράστασης.
Όπως σε όλους τους τομείς της τέχνης, έτσι και στο θέατρο υπάρχει μια μεγάλη ποικιλία σήμερα αισθητικών αντιλήψεων ή σχολών: λιτή ερμηνεία και λιτό θέατρο, το σωματικό θέατρο Φυσική ερμηνεία που να πλησιάζει όσο το δυνατό περισσότερο στην καθημερινή σημειολογία, να μην έχει συνεχώς την αίσθηση ο θεατής ότι αυτό που βλέπει είναι θέατρο, η νατουραλιστική θεατρικότητα και νατουραλιστικό θέατρο, η ρεαλιστική θεατρικότητα και ρεαλιστικό θέατρο, το εξπρεσιονιστικό θέατρο, το αντιθέατρο, και τέλος ο νεομοντερνισμός.
Καταλαβαίνετε τώρα τις αντιφάσεις και τα ευτράπελα που λαμβάνουν χώρα, όταν ένας θεατρικός μεταφραστής, ιδιαίτερα όταν είναι σκηνοθέτης ή συνεργάζεται στενά με ένα σκηνοθέτη, κάνει μια μετάφραση για μια συγκεκριμένη παράσταση, μιας συγκεκριμένης σχολής, κι αυτή τη μετάφραση την πάρει ένα άλλος σκηνοθέτης και την αποδίδει με θεατρικότητα, φιλοσοφία, αισθητική άλλης σχολής. Αυτό το είδαμε σε μεταφράσεις του Γρυπάρη ή του Θρασύβουλου Σταύρου να παριστάνονται ρεαλιστικά ή εξπρεσιονιστικά ή και νεομοντέρνα. (Τσολιάς με τσαρούχια και φουστανέλα να χορεύει καντρίλιες λες και βρίσκεται στις Βερσαλλίες !...)
Μια άλλη παράμετρος που πρέπει να λάβει υπ΄ όψιν ο θεατρικός μεταφραστής είναι το ακροατήριο. Ήδη αυτό έκαναν οι κλασικοί συγγραφείς. Όταν ο Ευριπίδης χρησιμοποιεί λέξεις και όρους δικανικούς, των δικαστηρίων, είναι γιατί το ακροατήριό του ήταν εθισμένο σ΄ αυτή τη γλώσσα. Και πάλι ο Αριστοτέλης κάνει διάκριση ανάμεσα στους πεπαιδευμένους θεατές και τους απαίδευτους. Και φαίνεται πως οι μεταφραστές του 19ου και μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα, δικοί μας και ξένοι, απευθύνονταν σε πεπαιδευμένους θεατές, μάλλον αναγνώστες, για να μην πω σε πολύ πεπαιδευμένους.
Ο μεταφραστής ανά πάσα στιγμή πρέπει να έχει στο νου του την παρουσία του κοινό , σε πιο κοινό απευθύνεται η μετάφραση του. Ομολογώ ότι στις μεταφράσεις μου για τον ΘΟΚ, τις προορισμένες για το κοινό της Κύπρου, χρησιμοποίησα κάποιες διαλεκτικές λέξεις ή κάποιες χαρακτηριστικές καταλήξεις, όπου βέβαια το κείμενο και το πρόσωπο του δράματος το επέτρεπε. Στον Αγγελιοφόρο των Ικέτιδων είχα καταλήξεις όπως θωρούσιν, χτυπούσιν... ΄Η σε κάποιο χορικό των μανάδων οι οποίες ζητούν τα παιδιά τους για ταφή, παρεμβλήθηκε η λέξη αγνοούμενοι που ήταν (και είναι ακόμα) τα δράμα χιλιάδων μανάδων και συγγενών μετά την Τουρκική εισβολή.
Από την ελλιπή γνώση της θεατρικότητας των αρχαίων κειμένων, που οδηγούσε σε μουσειακές παραστάσεις, φτάσαμε στο άλλο άκρο: Στην πλήρη επιβολή σύγχρονης θεατρικότητας, ερήμην του κειμένου ή ακόμα χειρότερα κόντρα στο κείμενο. Αυθαίρετες ερμηνείες, που φτάνουν όχι σπάνια σε προδοσία του πνεύματος του συγγραφέα και του έργου του.
Το θέατρο, τα τελευταία χρόνια άλλαξε ραγδαία και ως γραφή, και ως υποκριτική, και ως αισθητική και ως χώρος, ακόμα. Αλλαγές που πρέπει να τις δεχθούμε, είτε το θέλουμε είτε όχι, όπως δεχόμαστε τις ραγδαίες και δραματικές αλλαγές στη ζωή μας. Όμως, η καινούργια, η σύγχρονη υποκριτική, θεατρικότητα, αισθητική, πρέπει να εκφράζεται με καινούργια κείμενα. Δεν μπορεί ένα κείμενο του 5ου αιώνα π.χ., με μια συγκεκριμένη θεατρικότητα, να αποδίδεται, να παριστάνεται με μια ακραία σημερινή θεατρικότητα. Υπάρχουν κάποια όρια που επιβάλλει το ίδιο το κείμενο, γιατί τονίζομε, ένα αρχαίο κείμενο, είναι ένα κείμενο και πολιτισμός, και άποψη ζωής, και αισθητική συγχρόνως.
Έργο του θεατρικού μεταφραστή είναι να αποκωδικοποιήσει τη θεατρικότητα που ενυπάρχει στο κείμενο, όπως σύντομα είπαμε πριν, να προσπαθήσει να την αποδώσει με σύγχρονους τρόπους, και να υποδείξει στον σκηνοθέτη τη θεατρικότητα αυτή, αλλά και τον πολιτισμό, τη φιλοσοφία, την αισθητική και τη στάση ζωής που κουβαλάει το κείμενο. Και πάνω από όλα σεβασμός στο κείμενο, στο συγγραφέα και ο πνεύμα σου. Ξέρετε, έχω μια απορία: Υπάρχει ένα σεβασμός και μια προστασία των άλλων έργων τέχνης της αρχαιότητας. Και ουδείς σκέφτηκε να βάψει τον Παρθενώνα ή την Αφροδίτη, παρ’ όλο που είχαν χρώματα. Απαιτείται σεβασμός και προστατεύονται τα αρχαία θέατρα ως χώροι, όπως το θέατρο της Επιδαύρου. Και μπαίνουν κάποια όρια στους ευφάνταστους, ρηξικέλευθους, πολλοί ημιμαθείς, σκηνοθέτες. Δεν μπορεί να γίνει κάτι παρόμοιο για τα αρχαία κείμενα; Αμέσως θα μου πείτε: Λογοκρισία; Και ποια είναι αυτά τα όρια, και ποιος θα τα καθορίσει;
Με όση δύναμη διαθέτω, με την πολυετή, έστω δασκαλίστικη, θητεία μου στα κείμενα, λέγω πως κριτήριο και όριο είναι τα ίδια τα κείμενα. Για να μεταφερθεί ένα έργο προορισμένο για θεατρική παράσταση σε μια μακρινή εποχή, όχι μόνο του 5ου αιώνα προ Χριστού, σε μια παράσταση σήμερα, με τα σημερινά τεχνικά μέσα και τη σημερινή θεατρικότητα, πρέπει να προηγηθεί βαθιά μελέτη και ερμηνεία του κειμένου, που επαναλαμβάνω είναι εάν κείμενο-πολιτισμός. Μόνο όταν γνωρίζεις κάτι καλά, μπορεί να το αλλάξεις. Οι αλλαγές κι οι εκσυγχρονισμοί προϋποθέτουν πλήρη γνώση αυτού που θα αλλάξεις και θα εκσυγχρονίσεις. Η ημιμάθεια, η ελλιπής και επιφανειακή γνώση, οδηγεί σε προδοσία του προτύπου, της πηγής. (Παλιά ασθένεια. Ήδη την επεσήμανε ο Αριστοτέλης). Κι αυτό το βλέπουμε συχνά να συμβαίνει, όσο κι αν το σύγχρονο θεατρικό οπλοστάσιο, του επιχειρούντος την μεταφορά ενός κειμένου-πηγής είναι πανίσχυρο, πλουσιότατο, έστω ιδιοφυές, όταν δουλέψει ερήμην του αρχικού κειμένου.
Είναι μεγάλη η ευθύνη σ΄ αυτό ημών των φιλολόγων μεταφραστών.
Παραφράζοντας κάπως τους στίχους του Αριστοφάνη από τους βατράχους, θα έλεγα, γι αυτούς που ασελγούσιν στη τραγωδία:
Άγε δή Αισχύλε χώρει,
Σώζε τραγωδίαν γνώμαις αγαθαίς
Και παίδευσον τους ανοήτους.
Πολλοί δε εισίν.
Σημείωση του επιμελητή της ιστοσελίδας
Το κείμενο αποτελεί την εισήγηση του στην επιστημονική ημερίδα αφιερωμένη στις μεταφράσεις του αρχαίου δράματος που διοργάνωσε το Κέντρο Αρχαίου Δράματος «Δεσμοί» την 1η Σεπτεμβρίου 2007, με άξονα τη διερεύνηση τόσο των πρακτικών εγχειρημάτων που εκκινούν από το αρχαιοελληνικό δραματολόγιο, όσο και της επίδρασης του αρχαιοελληνικού δράματος στο παγκόσμιο πολιτιστικό και πνευματικό τοπίο στα πλαίσια του ετήσιου θεσμού «Αισχύλεια» του Δήμου Ελευσίνας. Στην ημερίδα συμμετείχαν οι αρμοδιότεροι της Ελλάδας στο αρχαίο δράμα οι μεταφραστές, φιλόλογοι, συγγραφείς, θεατρολόγοι, σκηνοθέτες, ηθοποιοί : Κώστας Γεωργουσόπουλος, Γιώργης Γιατρομανωλάκης, Έλσα Ανδριανού, Θεόδωρος Στεφανόπουλος Παύλος Μάτεσις, Νικολέτα Φριντζήλα, Στρατής Πασχάλης, Σπύρος Ευαγγελάτος, Λυδία Κονιόρδου, Γιώργος Μιχαηλίδης, Νίκος Χουρμουζιάδης, Ασπασία Παπαθανασίου, Γιώργος Αρμένης, Μάρθα Φριντζήλα και ο Σωτήρης Χατζάκης. Βέβαια και ο Κωστής Κολώτας

Αισχύλεια 2007. Κωστής Κολώτας-Λυδία Κονιόρδου

Ο καταπιεσμένος καταπιεστής

2010-05-20T09:18:00.000+03:00

Λέγαμε λοιπόν χθες για τους μετανάστες όλων των εποχών. Πολλές φορές μέσα στην ιστορία όλων των λαών, άνθρωποι φεύγανε από τη πατρίδα τους για να αναζητήσουν μια καλύτερη ζωή σε άλλους τόπους. Πολλοί από αυτούς δεν έφταναν ποτέ στο προορισμό τους γιατί πέθαιναν από τις κακουχίες της πορείας: φουρτουνιασμένες θάλασσες, άγριοι καιροί, ληστές, πείνα, αρρώστιες, στερήσεις. Τότε ήτανε καράβια που βουλιάζανε, τώρα είναι πάλι πλεούμενα που τα κυνηγούν οι ακτοφυλακές ή φορτηγά φέρετρα.
Κι όταν κάποτε φτάνανε στον προορισμό τους, τη χώρα των ονείρων τους, την γη της επαγγελίας, ήτανε συχνά ανεπιθύμητοι μετανάστες και υφίσταντο διώξεις από τις τοπικές αρχές. Αλλά και όταν τους είχαν ανάγκη για να τους χρησιμοποιήσουν στην παραγωγή, ως φτηνά και δίχως απαιτήσεις εργατικά χέρια, και πάλι κατά κανόνα αντιμετώπιζαν την προκατάληψη, τον ρατσισμό της κοινωνίας. Οι πρώτοι Έλληνες και Ιταλοί μετανάστες στην Αμερική, εθεωρούντο η πηγή όλων των εγκλημάτων και όλων των κακών. Ναι, αυτό σας θυμίζει τη δική μας στάση απέναντι στους ξένους εργάτες, απέναντι για παράδειγμα στους Ποντίους. Η λέξη Έλληνας και Ιταλός, ήταν συνώνυμη σε πολλές πολιτείες με τον εγκληματία! Το ίδιο σε μεγάλο βαθμό συνέβαινε και με τον Ιρλανδό και τον Ισπανό μετανάστη. Η παγκόσμια λογοτεχνία είναι γεμάτη από τις διώξεις Ευρωπαίων μεταναστών.
Σήμερα οι Ευρωπαίοι γίνανε διώκτες Ασιατών μεταναστών. Αλλάξανε ρόλους. Συμβαίνει συχνά αυτό μέσα στην ιστορία. καταπιεσμένοι λαοί, που όταν ευημερήσουν, όταν αποκτήσουν δύναμη γίνονται καταπιεστές. Το ίδιο γίνεται και με κοινωνικές τάξεις ή ομάδες: Μια καταπιεσμένη τάξη ή κοινωνική ομάδα, όταν καταφέρει να απελευθερωθεί από την καταπίεση, γίνεται εκείνη καταπιεστής. Ένα μεγάλος Λατινοαμερικάνος παιδαγωγός, ο Πάουλο Φρέϊρε, έγραψε γι’ αυτό το φαινόμενο του καταπιεσμένου, που εσωτερικεύει, βάζει μέσα του τον καταπιεστή, για να γίνει ο ίδιος καταπιεστής όταν απελευθερωθεί.
Θα συνεχίσουμε σ΄ αυτό το θέμα.
Παρασκευή 23.06.2000

Ας μεν το ξεχνάμε

2010-05-20T09:06:00.000+03:00

Ηταν φοβερό αυτό που συνέβη με τους λαθρομετανάστες στην προσπάθειά τους για μια καλύτερη ζωή. Το πέρασμα των στενών από την Ηπειρωτική Ευρώπη στην Αγγλία, ένα πέρασμα από τη μίζερη ζωή, τη στέρηση, τη φτώχια, σε ένα παράδεισο, όπως πίστευαν αυτοί που το αποπειράθηκαν, έγινε στο τέλος πέρασμα από τη ζωή στο θάνατο.
Πολλές φορές μέσα στην Ιστορία έχουμε τέτοιες προσπάθειες να περάσουν άνθρωποι σε ένα άλλο κόσμο, για μια καλύτερη ζωή. Αριθμεί ιστορία αιώνων αυτή η φυγή. Αν πάμε στην αρχαιότητα θα δούμε τους αποικισμούς των Ελλήνων σε όλη τη Μεσόγειο. Χιλιάδες ξεκινούσαν, αλλά πολύ λίγοι έφτανα στον προορισμό τους. Η Σκύλλα και Χάρυβδις, οι Λαιστρυγόνες, οι Κύκλωπες, ο θυμωμένος Ποσειδώνας, έστελλαν στο θάνατο τους περισσότερους.
Ύστερα, στα νεώτερα χρόνια, έχουμε τα κύματα των μεταναστών προς τις νέες χώρες, κυρίως την Αμερική. Τώρα οι μετανάστες είναι Κινέζοι και Ιρακινοί, και Πακιστανοί και Ανατολικοευρωπαίοι. Τότε ήσαν Ιταλοί και Έλληνες και Ιρλανδοί, Ισπανοί και Πορτογάλοι. Και τους θέριζαν τότε οι αρρώστιες, οι κακουχίες και κατά το ταξίδι και όταν έφτανα στον πολυπόθητο τόπο των ονείρων τους.
Πάντα λοιπόν υπήρχαν άνθρωποι που φεύγανε για το άγνωστο, για μια καλύτερη τύχη. Και πάντα υπήρχαν αυτοί που πλήρωναν με τη ζωή τους αυτή τη φυγή. Ας μη το ξεχνάνε οι αμείλικτοι διώκτες των λεγομένων οικονομικών ή λαθρομεταναστών. Ας μην ξεχνάνε οι Ιταλοί και οι Ολλανδοί και οι Άγγλοι κι εμείς οι Έλληνες, ότι κάποιες δεκαετίες πριν, ήτανε πρόγονοί τους, ήτανε Ιταλοί και Ολλανδοί και Άγγλοι και Έλληνες οι μετανάστες.
Αλλά κι εμείς εδώ στην Κύπρο, που καμιά φορά αγανακτούμε και δεν συμπεριφερόμαστε και τόσο ανθρώπινα, ας μην ξεχνάμε, πως πριν όχι πολλά χρόνια, κάποιος παππούς μας ή ακόμα και αδελφός μας, ήταν τέτοιος μετανάστης στην Αγγλία ή την Αμερική, κι ήτανε στόχος ντόπιων ρατσιστών και τους κυνηγούσε η αστυνομία κι οι υπηρεσίες αλλοδαπών. Ας μεν το ξεχνάμε.
Πέμπτη 22.06.2000

Σπύρος, ο πάντοτε παρών

2010-05-16T12:14:00.000+03:00

Πολλά ειπώθηκαν και πολλά θα γράφτηκαν αυτές τις μέρες για τον Σπύρο Κυπριανού. Έτσι γίνεται με τους πολιτικούς. Περνούν μια ζωή συνήθως μέσα σε καταιγίδες, φουρτούνες, αέρηδες. Μια συνεχής σύγκρουση είναι η ζωή και η σταδιοδρομία ενός πολιτικού ανδρός, ιδιαίτερα στα μέρη μας, στη Μεσόγειο, στα Βαλκάνια.
Ο Σπύρος δεν αποτελούσε εξαίρεση. Κάθε άλλο. Οι τρικυμίες κι οι αέρηδες ήταν συχνό φαινόμενο στην πολιτική του σταδιοδρομία, για να μην πω ότι ήταν πάντα μαζί του, τον συνόδευαν από τότε που πρωτομπήκε στον πολιτικό βίο. Και η πολιτική ήτανε βίος και βίωμα, ήτανε η ίδια η ζωή του, από τα εφηβικά του χρόνια, μέχρι την τελευταία του πνοή. Τον θυμάμαι έφηβο να στέκεται εκεί στα σκαλιά της εσωτερικής αυλής τού τότε Ελληνικού Γυμνασίου Λεμεσού. Ήτανε τότε εκταίος και μιλούσε σε όλους τους μαθητές. Και ακούγαμε με θαυμασμό. Και χειροκροτούσαμε και ζητωκραυγάζαμε μαζί του. Τότε, που ήμασταν μια αποικία της Αγγλίας, και μιλούσε ο Σπύρος για το ενωτικό δημοψήφισμα.
Από τα εφηβικά του χρόνια, λοιπόν, ήτανε πάντα παρών ο Σπύρος στο πολιτικό γίγνεσθαι αυτού του τόπου. Οι γενιές που θάρθουν μπορεί να του βρούνε λάθη. Μπορεί να του βρούνε παραλείψεις ή άστοχες ενέργειες. Ποιος πολιτικός δεν βαρύνεται με λάθη; Και ποιος πολιτικός δεν ένιωσε κάποτε την πίκρα από το λαό του; Όμως εκείνο που δεν μπορεί κανείς να του αρνηθεί είναι ότι ήταν πάντοτε παρών! Δεν απουσίασε ποτέ από κανένα γεγονός, από καμιά στιγμή της πορείας των τελευταίων πενήντα χρόνων αυτού του τόπου. Κι όταν άλλοι κουράστηκαν ή σώπασαν ή συμβιβάστηκαν, ή αποφάσισαν να συμβιβαστούν, ο Σπύρος δεν είπε κουράστηκα, δε σώπασε, δε συμβιβάστηκε, δε λιποτάκτησε, δεν απουσίασε. Και πλήρωσε, πολλές φορές, βαρύ τίμημα γι αυτή τη στάση του.
Κι άλλες φορές, από αυτήν εδώ τη στήλη, θυμηθήκαμε τον Θουκυδίδη και τον ορισμό του σωστού πολιτικού ανδρός, όπως τον διασώζει με το στόμα του μεγάλου Περικλή. Ήταν ο τελευταίος λόγος τού ηγέτη της Αθηναϊκής Πολιτείας. Οι Αθηναίοι απελπισμένοι από τις κακουχίες του πολέμου που μόλις είχε αρχίσει, και κυρίως από το φοβερό λοιμό που έπνιξε την πόλη και θέριζε τον πληθυσμό, τα βάλανε με το Περικλή, ότι ήταν αίτιος για όλα τα δεινά τους, τον κατεβάσανε από το αξίωμά του και του βάλανε και πρόστιμο. Μιλώντας λοιπόν στους οργισμένους Αθηναίους ο ηγέτης που για δεκαπέντε χρόνια τον σήκωναν στα χέρια και τώρα τον λιθοβολούσαν, τους είπε πολλά, κατά τη γνώμη μου κάποια από αυτά πιο σημαντικά από ότι στον Επιτάφιό του. Κι ανάμεσα στα άλλα έδωσε και τον ορισμό τού σωστού ή του ιδανικού πολιτικού. « Γνώναι τα δέοντα και ερμηνεύσαι ταύτα, φιλόπολις και χρημάτων κρείσσων». Να ξέρει τα δέοντα, τι πρέπει να γίνει, και να μπορεί να τα εξηγήσει και να πείσει για τη γνώμη του, να αγαπά τη χώρα του, και είναι ανώτερος χρημάτων, να είναι αδέκαστος.
Είναι δύσκολο να βρούμε μέσα στην ιστορία τον ιδανικό πολιτικό. Είναι αυτό ιδιαίτερα δύσκολο στους καιρούς μας. Και είναι ευδαιμονία για τον τόπο εκείνο όπου οι πολιτικοί του πλησιάζουν όσο το δυνατό πιο πολύ τον ιδανικό πολιτικό ή δεν παρεκκλίνουν πολύ από αυτόν. Είναι νωρίς ακόμα να κρίνουμε τον πολιτικό Σπύρο Κυπριανού με το μέτρο αυτό. Υπάρχει η συναισθηματική φόρτιση που εμποδίζει την αντικειμενική κρίση.
Όμως αν πρέπει σήμερα να δώσει κανείς ένα, έστω πρόωρο, χαρακτηρισμό της πολυτάραχης πολιτικής σταδιοδρομίας του, της σύμφυτης με την πολυτάραχη εποχή που έζησε, αυτά τα επιγραμματικά λόγια ταιριάζουν: Ο πάντοτε αγωνιζόμενος, ο ουδέποτε λιποτακτήσας, ο πάντοτε παρών.

ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΜΑΡΤΙΟΣ 2002

ΚΟΥΒΕΝΤΑ ΜΕ ΕΝΑ ΦΙΛΟ ΣΤΟ ΚΑΝΑΛΙ6 : Ημέρα της Μητέρας

2010-05-09T15:33:00.000+03:00

Χτες ήταν η παγκόσμια μέρα της μητέρας. Δεν είχαμε εκπομπή, ούτε και σχόλιο. Έτσι, ας αφιερώσουμε σήμερα λίγα λεπτά σ΄ αυτή την άγια μορφή, που έχει ένα τόσο βασικό ρόλο μέσα στην κοινωνία. Στην κοινωνία όλων των εποχών και όλων των λαών. Ειδικά στον Ελληνικό λαό, η μάνα θεοποιήθηκε και λατρεύτηκε από τα πανάρχαια χρόνια: Ως μάνα Γη, ως Κυβέλη, ως Δήμητρα, ως Παναγιά.

Σε κάθε εποχή, λοιπόν, η μάνα τιμήθηκε, υμνήθηκε, μα πάνω από όλα αγαπήθηκε. Και της αξίζουν και τιμές, και ύμνοι και αγάπη. Μια αγάπη που είναι μια ελάχιστη επιστροφή της αγάπης που πρώτη αυτή δίνει στον άνθρωπο όταν πρωτοέλθει στη γη. Κι ακόμα, πριν γεννηθεί, μόλις κυοφορηθεί.
Η μάνα που, δυστυχώς, ενώ πέρασαν τόσοι αιώνες, δεν έπαψε ακόμα να πονάει, να υποφέρει για τα παιδιά της.
Την είδαμε πριν λίγες μέρες εκεί στο Ιράκ, να τρέχει με καταματωμένο παιδί της στην αγκαλιά, κτυπημένη από την ωμή βία. Ας στρέψουμε την προσοχή μας εφέτος σε κείνη τη τραγική μάνα του Ιρακινού παιδιού, εκείνου με τα δυο κομμένα χέρια και το καμένο κορμάκι.
Κι ας στρέψουμε τη προσοχή μας, εδώ στον τόπο μας, στην μάνα του αγνοούμενου, που 30 χρόνια περιμένει ένα μήνυμα για το χαμένο παιδί της.
Κι ακόμα ας σκεφτούμε την μάνα του έφηβου ή του νέου, που μια διεθνής εγκληματική οργάνωση, τον έριξε στη θανάσιμη συνήθεια των ναρκωτικών.
Σ΄ όλες τις εποχές, ότι κακό κι αν ξεσπούσε στη ανθρωπότητα ή σε ένα κράτος, σε μια κοινωνία ή σε μια οικογένεια, μια θεομηνία ή μια αρρώστια, ο πόλεμος ή το έγκλημα, η μάνα ήταν το πιο τραγικό θύμα.
Ο Ελληνισμός όπως είπα πριν, από τα πανάρχαια χρόνια θεοποίησε ή αγιοποίησε, ύμνησε, τίμησε και αγάπησε αυτή τη μορφή μάνας. Το αποκορύφωμα, βέβαια, είναι η μορφή της παναγίας, που είναι το πιο ιερό, και το πιο αγαπημένο πρόσωπο της Ορθοδοξίας.

Καρδιά της Μάνας
Του Ζαν Ρισπέν- Μετάφραση Άγγελου Βλάχου

Ένα παιδί , μοναχοπαίδι, αγόρι,
αγάπησε μιας μάγισσας την κόρη
- δεν αγαπώ, του λέει, εγώ παιδιά
- μα αν θέλεις να σου δώσω το φιλί μου,
της μάνας σου να φέρεις την καρδιά,
να ρίξω να τη φάει το σκυλί μου…
Τρέχει ο γιος τη μάνα του σκοτώνει
και την καρδιά τραβάει και ξεριζώνει.
Και τρέχει να την πάει
Μα σκοντάφτει και πέφτει ο νιος κατάχαμα με δαύτη.
Κυλάει ο νιος και η καρδιά κυλάει
Και την ακούν να κλαίει και να μιλάει…
Μιλάει η καρδιά της μάνας στο παιδί και λέει:
«εχτύπησες αγόρι μου»;
Και κλαίει….

Εκπομπή Δευτέρα 12 Μαΐου 2003

Προς Διδασκομένους

2010-05-09T14:22:00.001+03:00

Του Γ. Σέρτη

ΩΣ ΕΠΙΜΝΗΜΟΣΥΝΗ συναφορά στον εκδημήσαντα Δάσκαλο Κωστή Κολώτα και όσα –πληθωρικά υπηρέτησε στον ξάγρυπνο βίο του. Καλός ακροατής παρακολουθούσε σε μια -από τις πολλές- συζήτηση συναδέλφων του για τη «νεανική παραβατικότητα»· μόνιμη η έγνοια και ο προβληματσμός των εκπαιδευτικών, ακραίες οι απόψεις που ακούστηκαν -«σε τίποτε δεν φταιν οι νέοι», «να επανιδρύσουμε σωφρονιστήρια» κ.λπ.- χαμογέλασε ο Κωστής Κολώτας και επιγραμματικά τοποθετήθηκε:
– Πίσω από κάθε εκτροπή υπάρχουν πλάτες!
Απόλυτη σιωπή από τους γύρω του· ήξεραν τι θ’ ακολουθούσε: η αναλυτική-συνθετική του Δασκάλου. Με τα ιστορικά παραδείγματα και τις συγκεκριμένες αναφορές.
Όντως! Εξήγησε ο Δάσκαλος: Αν εξαιρέσουμε ελάχιστες περιπτώσεις -ψυχοπνευματικές ανισορροπίες- κανένας ενήλικος ή ανήλικος δεν εκτρέπεται, αν δεν έχει πλάτες. Και από το μέρος επεκτάθηκε στο όλον: από τις παιδικές αταξίες κατέληξε στις εκτρεπόμενες εξουσίες και στα αυταρχικά κράτη. Με κατακλείδα:
– Γι’ αυτό ο Πλάτωνας κατέληξε ότι πρέπει να κυβερνούν οι φιλόσοφοι!
Όσοι μοίρασαν αντίδωρο τη ζωή τους -ως γονιοί ή ως δάσκαλοι- ξέρουν πως -πράγματι- η εφηβική παρόρμηση κινείται ανάλογα με τα πρότυπα που την περιβάλλουν.
Έτσι:
Αν βιώνουν την ατιμωρησία -οι νόμοι να ισχύουν για τους ανυπεράσπιστους και να περιφρονούνται από όσους έχουν πλάτες ανάλογα θα κινηθούν: πρώτα να διασφαλίσουν τις πλάτες, κι έπειτα να περιφρονήσουν τους νόμους.
Λοιπόν:
Ο Κωστής Κολώτας ολόκληρη ζωή μάς δίδαξε, και πρέπει να τον αποχαιρετήσουμε ως αρμόζει:
«Διδασκάλους ζητητέον τοις τέκνοις, οί και τοις βίοις εισίν αδιάβλητοι και τοις τρόποις ανεπίληπτοι και ταις εμπειρίαις άριστοι».
ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΕΞΟΥΣΙΑ

ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΣ 17 Μαρτίου 2010

Α Ν Α Κ Ο Ι Ν Ω Σ Η ΔΗΜΟΥ ΛΕΜΕΣΟΥ 15 Μαρτίου 2010

2010-05-09T11:48:00.001+03:00

Το Δημοτικό Συμβούλιο σε σημερινή έκτακτη συνεδρίαση του, συμμετέχοντας στο πάνδημο πένθος για το θάνατο του α. Κωστή Κολώτα, αποφάσισε όπως στην κηδεία του που θα γίνει αύριο στις 1.30 μ.μ. από τον ιερό ναό Αγίας Τριάδας, εκπροσωπηθεί με όλα τα μέλη του, ενώ οι εκπρόσωποι των ομάδων του Συμβουλίου θα καταθέσουν στεφάνια. Ο Δήμαρχος θα τον αποχαιρετίσει εκ μέρους ολόκληρης της πόλης, ενώ οι σημαίες στο Δημοτικό Μέγαρο θα κυματίζουν μεσίστιες.
Το Δημοτικό Συμβούλιο αποφάσισε επίσης όπως το όνομα του α. Κωστή Κολώτα συνδεθεί με κάποια από τις αίθουσες του Θεατρικού Μουσείου Κύπρου, ενώ σε αμέσως επόμενο στάδιο θα ληφθούν αποφάσεις για την ανάλογη και αντάξια προβολή του έργου και της προσφοράς του μεγάλου δασκάλου της πόλης.
ΑΠΟ ΤΟ ΔΗΜΟ ΛΕΜΕΣΟΥ

Η Ανατολή μας (β)

2010-05-09T09:39:00.001+03:00

Λέγαμε, λοιπόν, πως εδώ κοντά μας άνθισαν πολιτισμοί πανάρχαιοι, όπως ο Αιγυπτιακός, που πρέπει να τους γνωρίσουμε, γιατί άφησαν θαυμαστά δημιουργήματα αλλά και γιατί επέδρασαν στο δικό μας πολιτισμό και σ’ αυτό που είμαστε. Και δεν έχουμε τίποτα να φοβηθούμε ή να χάσουμε ούτε εμείς ούτε ο αξεπέραστος ελληνικός πολιτισμός, αν παραδεχθούμε το μεγαλείο των πολιτισμών αυτών και την οφειλή μας σ΄ αυτούς. Κι ακόμα λέγαμε πως η γνώση αυτή θα μας βοηθήσει να πάμε πολιτισμικά αρματωμένοι στο χωνευτήρι της Ευρώπης, όπου παρατηρείται μια τάση, μια έντονη τάση, να περιορισθεί και η ιστορία της, αλλά και η γεωγραφική της έκταση. Πριν λίγα χρόνια είχε γραφεί μια ιστορία της Ευρώπης που προοριζόταν να αποτελέσει πρότυπο για συγγραφή παρόμοιων βιβλίων ιστορίας από τις χώρες μέλη. Η ιστορία λοιπόν εκείνη άρχιζε από το 800 μ. Χρ., από τα χρόνια της ιδρύσεως της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας του Καρλομάγνου. Καμιά αναφορά δε γινόταν στη συμβολή του Ελληνικού πνεύματος και του Ελληνικού πολιτισμού στη διαμόρφωση του Ευρωπαϊκού πολιτισμού. Και βέβαια ούτε λόγος για επιδράσεις και δάνεια από την Ανατολή.
Ακόμα και γεωγραφικώς η Ελλάδα και γενικά τα Βαλκάνια τοποθετούνται έξω από τον γεωγραφικό χώρο της Ευρώπης. Χαρακτηριστικό είναι πως ακόμα και για τη Νότιο Ιταλία και τη Σικελία υπάρχει έντονη άποψη να παραμείνουν εκτός της Ευρωπαϊκής πολιτιστικής παραδόσεως, γιατί για αιώνες κυριαρχούσε εκεί το Ελληνικό στοιχείο!
Αλλά και στο σχεδιαζόμενο Ευρωπαϊκό Μουσείο έμενε εκτός ο Ελληνικός πολιτισμός ως Ανατολικός και μη Ευρωπαϊκός. Η αντίδραση της Ελλάδος ματαίωσε προσωρινά τα σχέδια, που είναι βέβαιο ότι κάποτε θα επανέλθουν.
Καλά είναι να γνωρίζουμε αυτές τις ιδέες κι αυτές τις τάσεις, ιδιαίτερα όσοι παθιάζονται με την, αναπόφευκτη ίσως, ένταξή μας στην Ευρώπη. Και μπροστά στον πολιτιστικό και πολιτικό ρατσισμό (αφήνω τον οικονομικό στραγγαλισμό) των κεντροευρωπαίων, είναι ανάγκη, επαναλαμβάνω, να αρματωθούμε πολιτισμικά, να γνωρίσουμε αυτό που είμαστε. Κι είμαστε αυτό που έγραψε ο μεγάλος Αλεξανδρινός, ο Καβάφης, σε ένα ποίημά του:
«Ας την παραδεχθούμε την αλήθεια πια.
Είμεθα έλληνες κι εμείς, τι άλλο είμεθα.
Αλλά με αγάπες και με συγκινήσεις της Ασίας....
Το αίμα της Συρίας και της Αιγύπτου/ που ρέει στις φλέβες μας να μην ντραπούμε,
να το τιμήσουμε και να το καυχηθούμε...»
(Εφημερίδα ΠΟΛΙΤΗΣ 13 Νοεμβρίου 2000)

Η Ανατολή μας

2010-05-09T09:33:00.000+03:00

Μεγαλώσαμε με τον Παρθενώνα, τον Ερμή του Πραξιτέλους, το θέατρο της Σαλαμίνας και των Σόλων, τον Όμηρο, τον Αισχύλο, τον Σοφοκλή, τον Ευριπίδη. Τον κραταιό Δία, τον πάντα θυμωμένο Ποσειδώνα, τη σοφή Αθηνά και την άτακτη Αφροδίτη, τον Απόλλωνα και τις Μούσες του. Κι ήταν πράγματι γερή παιδεία και ευδαιμονία ψυχής. Σ΄ εκείνο τον κόσμο περιστρέφονταν τα θέματα των εκθέσεων στα Νέα Ελληνικά, τα κείμενα στα Αρχαία, το μάθημα της Ιστορία. Ακόμα και στο μάθημα της τέχνης όπου καλούμαστε να αντιγράψουμε αρχαία αγάλματα και αγγεία, πάντοτε ανεπιτυχώς οι πιο πολλοί από μας, μεταξύ των οποίων και ο γράφων. Η σημερινή γενιά μεγαλώνει με την Ευρώπη. Μια ευρωπομανία, θα έλεγα, αν και αντιπαθώ αυτά τα σύνθετα με τη λέξη μανία. Στο μάθημα της Ιστορίας και ειδικά στο μάθημα των Νέων Ελληνικών ποτέ δεν λείπουν τα δοκίμια και τα θέματα εκθέσεων γύρο από την Ευρώπη και πιο συγκεκριμένα, την Ενωμένη Ευρώπη. Γενικά βλέπουμε μια προσπάθεια να δούνε οι μαθητές στην Ευρώπη το μέλλον της ανθρωπότητας αλλά και το δικό μας μέλλον. Δίχως την Ευρώπη θα χαθούμε. Και μια αγχώδης προσπάθεια να πείσουμε ότι ανήκουμε στην Ευρώπη, είμαστε Ευρωπαίοι, το ακραίο ανατολικό Ευρωπαϊκό σύνορο.

Όμως εδώ στην περιοχή μας, δίπλα μας, μια ανάσα από τα ακρογιάλια μας, άνθισαν πολιτισμοί σε χρόνους πολύ παλιούς, πολύ πριν από το δικό μας, τον θαυμάσιο Ελληνικό πολιτισμό, κι όταν η Ευρώπη των ονείρων μας βρισκόταν ακόμα στα σκοτάδια της προϊστορίας. Ένας από αυτούς είναι και ο αρχαίος Αιγυπτιακός πολιτισμός. Δυο χιλιάδες χρόνια πριν από τον Παρθενώνα, οι αρχαίοι Αιγύπτιοι έκτιζαν τις πυραμίδες και τους ναούς των θεών τους. Χιλιάδες χρόνια πριν αρχίσουν ίσως ακόμα να μιλούν οι Ευρωπαίοι, οι αρχαίοι Αιγύπτιοι ανακάλυπταν τη γραφή. Κάποιους αιώνες πριν ανέβουν στον Όλυμπο οι Έλληνες θεοί, οι Αιγύπτιοι είχαν μια οργανωμένη θρησκεία και έκαναν μια εκπληκτική, για κείνη τη μακρινή εποχή, προσπάθεια να ερμηνεύσουν τον κόσμο. Αυτή η θρησκεία κι αυτή η ερμηνεία του κόσμου σε πολλά σημεία είναι πρόδρομος της θρησκείας των Ελλήνων και της προσπάθειάς τους να βάλουν σε τάξη το χάος, να δημιουργήσουν από το χάος ένα κόσμο.
Δεν χάνει τίποτα ο άξιος θαυμασμού δικός μας πολιτισμός, αν γνωρίσουμε και κείνους τους Ανατολικούς πολιτισμούς. Έχουμε πολλά να μάθουμε όταν τους πλησιάσουμε και τους αγαπήσουμε. Σίγουρα θα πάμε πιο συνετοί, πιο ηθικά και πνευματικά αρματωμένοι, στο χωνευτήρι της Ευρώπης (κι αυτό είναι σημαντικό για την πολιτισμική μας επιβίωση), αν γνωρίσουμε τι πολιτισμούς κουβαλάει αυτή η Ανατολή που πολλές φορές αγνωμόνως και με πολιτισμικό αρχοντοχωριατισμό την αρνούμαστε.
Θα επανέλθω
(Εφημερίδα ΠΟΛΙΤΗΣ 6 Νοεμβρίου 2000)

Εκπομή "Καλό μεσημέρι" από το Κανάλι 6 - Δευτέρα 9.Φεβρουαρίου.1998

2010-05-08T20:16:00.001+03:00

Καλώς σας βρήκα και καλώς ευρέθημαν αγαπητοί μου ακροατές.
Επιστρέφω από ένα ταξίδι. Και κάθε ταξίδι μου μας κάνει ίσως πιο σοφούς. Παλιότερα θαύμαζαν έναν πολυταξιδεμένο άνθρωπο. Άλλωστε και είναι αιώνιο πρότυπο του μακρινού πρόγονού μας του Οδυσσέα που το μακροχρόνιο ταξίδι του έδωσε την ευκαιρία να μάθει πολλά. Ήδη από τους πρώτους στίχους της Οδύσσειας ο ΄Όμηρος δεν παραλείπει να μας τονίσει πως στις περιπλανήσεις του ο Οδυσσέας “πολλών ανθρώπων είδεν άστεα και νόον έγνω….” . Είδε τις πόλεις πολλών ανθρώπων και γνώρισε τον τρόπο που σκέφτονται…..
Κι ο νεώτερός μας ποιητής ο Κωνσταντίνος Καβάφης σε ένα από τα πιο γνωστά του ποιήματα, την Ιθάκη, μιλά για τις εμπειρίες, τις γνώσεις, τη σοφία που χαρίζει ένα ταξίδι. Μάλιστα θεωρεί τις εμπειρίες και τη σοφία από το ταξίδι, πιο σημαντικές από τον ίδιο τον προορισμό…..
“Να μάθεις και να μάθεις…….” Μας συμβουλεύει ο Καβάφης.
Και τελειώνοντας μας τονίζει και πάλι “…..έτσι σοφός που έγινες, με τόση πείρα, ήδη θα το κατάλαβες οι Ιθάκες τί σημαίνουν…..”
Έτσι λοιπόν, ο καβάφης συμβουλεύει το καθένα μας όταν βγει για ένα ταξίδι…. “ Να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος……..”
Έτσι λοιπόν, ήταν κάπως μακρύς κι ο δρόμος του ομιλούντος. Όμως τέλειωσε. Και ξαναρχίζουμε πάλι και όπως είπα και στη αρχή, καλώς ευρέθημαν……. ( Τ ρ α γ ο ύ δ ι)
Μίλησα λοιπόν για γνώσεις και σοφία από κάθε ταξίδι. Βέβαια αυτό ίσχυε περισσότερο σε παλαιότερες εποχής, που η γνώση ήτανε δύσκολη και προνόμιο,των ολίγων. Τα μέσα για μάθηση ήταν περιορισμένα. Κ ι ένα ταξίδι ήταν από τα πιο δύσκολα μέσα, και προνόμιο όσων είχανε τα χρήματα και το χρόνο για ένα ταξίδι. Σήμερα και τα ταξίδια είναι πιο εύκολα, αλλά και η γνώση είναι δυνατή και χωρίς ταξίδι. Οι εφημερίδες, τα περιοδικά, τα βιβλία και βέβαια η πανταχού παρούσα τηλεόραση, μας πάνε παντού, και εκεί ακόμα που ένα ταξίδι είναι αδύνατο.
Όμως και πάλι σε ένα ταξίδι έχεις να μάθεις. Κι αν δεν αποκτήσεις σοφία όπως την εννοούσαν οι παλαιότεροι, σίγουρα θα γνωρίσεις ίσως ένα άνθρωπο, ένα χαρακτήρα, μια στάση ζωής.
Δυο τέτοιες γνωριμίες είχα στο ταξίδι μου και θα τις μοιραστώ μαζί σας.

Η μια ήταν ένας Γερμανός καθηγητής του πανεπιστημίου της Φραγκφούρτης. Διδάσκει εθνολογία. Κι ασχολείται και με τον Όμηρο και συγκεκριμένα την Ιλιάδα μας, που την ακούμε από αυτή την εκπομπή τον τελευταίο καιρό. Είναι 57 χρονών και πάσχει από καρκίνο. Ζήτησε να με γνωρίσει. Πήγα και τον συνάντησα και μιλούσαμε για πάνω από τρεις ώρες. Και μιλούσαμε για την Ιλιάδα και για τον Ευριπίδη. Και θαύμασα όχι τις γνώσεις του σ΄αυτά τα θέματα, αλλά την αγάπη του, το μεράκι του τον θαυμασμό του για τον Όμηρο.

Και εκείνο που με συγκλόνισε, κι είναι αυτή η στάση ζωής που γνώρισα κι είμαι ευτυχής που τη γνώρισα, είναι αυτό που μου είπε.

“ Η ζωή που μου απόμεινε είναι λίγη. Όμως δεν έχω παράπονο. Έκανα ότι ήθελα στη ζωή μου, θα μπορούσα να κάνω ακόμα περισσότερα. Το μόνο που θέλω τώρα είναι να ζήσω ακόμα λίγο, για να τελειώσω ένα βιβλίο μου για την Ιλιάδα και συγκεκριμένα για τον Αχιλλέα……”
Τελειώνοντας την μακρά, γόνιμη, όμορφη συνομιλία μας κι αποχαιρετώντας τον καινούριο μου φίλο, μου είπε πως με θεωρεί ευτυχισμένο περισσότερο από αυτόν. Όχι γιατί εγώ δεν είχα το πρόβλημα που αυτός είχε. Αλλά γιατί εκείνος δεν ήξερε αρκετά αρχαία Ελληνικά για να διαβάσει τον Όμηρο και τον Ευριπίδη από το πρωτότυπο…..(Τ ρ α γ ο ύ δ ι)
Η άλλη γνωριμία μου ήταν ένας Πόντιος, σε ένα χωριό, στα σύνορα Γερμανίας και Ολλανδίας. Λέγεται Πολύβιος και έχει ταβέρνα που την ονομάζει “Ταβέρνα ο Πολύβιος”.
Ωραίος άνθρωπος. Πρώτα-πρώτα έχει τα καλύτερα ελληνικά κρασιά. Ύστερα είχε τους καλύτερους Ελληνικούς μεζέδες. Κι ήταν περήφανος και για τα δυό. Ύστερα γιατί είχε τρεις λεβέντες γιούς, που ενώ γεννηθήκανε στη Γερμανία, μιλάνε άριστα Ελληνικά, και κάθε καλοκαίρι κάνουν διακοπές στην Ελλάδα ή την Κύπρο!
Κατάγεται από τον Τραπεζούντα, τις αρχέγονες ρίζες των Ποντίων. Γνωρίζει την Κύπρο και την αγαπάει πραγματικά. Απόδειξη πάντα στους μεζέδες του έχει Κυπριακό χαλλούμι κι όπως είπα και πριν και ο ίδιος και τα παιδιά του έρχονται συχνά για διακοπές στην Κύπρο.
Μιλούσε ασταμάτητα για τον Πόντο, για τις ιστορίες που του έλεγε ο πατέρας του κι η μάνα του για τον Ελληνισμό που ξεκληρίστηκε τότε από τους Τούρκους. Μιλούσε για την σημερινή μοίρα της Κύπρου και πράγματι βουρκώνανε τα μάτια του….
Και μας τραγούδησε, εκεί, σε ένα χωριό στα σύνορα Γερμανίας και Ολλανδίας, τραγούδια της χαμένης πατρίδας του. Και ρεμπέτικα για τη δεύτερη πατρίδα του, τη Θεσσαλονίκη.
Δυο γνωριμίες λοιπόν, αγαπητοί μου ακροατές τελείως διαφορετικές. Ο ένας σοφός Γερμανός καθηγητής κι ο άλλος ένας Πόντιος πρόσφυγας, ένας Έλληνας της διασποράς. Ο ένας θαυμαστής του Ομήρου. Ο άλλος απόγονός του. ΄Ο ένας Οδυσσέας του πνεύματος, ο άλλος Οδυσσέας της ζωής.
Ευλογημένη η ώρα που τους γνώρισα…( Τ ρ α γ ο ύ δ ι)
«Δεν θα μας πει τίποτα για τις εκλογές, δάσκαλε;» Με ρώτησε φίλος ακροατής.
Τί να πω, φίλε ακροατή. Όλα τα έχουν πει. Και είπαμε να αφήσουμε αυτή την εκπομπή μακριά από την προεκλογική βαβούρα. Έτσι μια μικρή όαση. Και μια ευτυχία της απουσία μου είναι ότι γλίτωσα από την αμετροέπεια των πολιτικών μας και των επιτελών τους.
Το είπα και άλλοτε. Εκλογές είναι. Μεσογειακός λαός είμαστε. Ρωμιοί είμαστε. Είναι λοιπόν αναμενόμενο φαινόμενο το πάθος κι ο φανατισμός και οι κάποιες παρεκτροπές στην προεκλογική εκστρατεία. Όμως κάπως το παρακάναμε αυτή τη φορά.
Αλλά αν θέλετε κάποιο σχόλιο για τις εκλογές, είναι ότι ο λαός μας φάνηκε καλύτερος, ίσως πιο ώριμος, σίγουρα πιο ψύχραιμος από τους ηγέτες του. Δεν εννοώ στο τί ψήφισε, αν και σε αυτό έδωσε δείγματα ωριμότητας. Και στον τρόπο συμπεριφοράς του σε όλη την προεκλογική εκστρατεία αλλά και τη χθεσινή μέρα της ψηφοφορίας. Χωρίς αχρείαστο φανατισμό, με υποδειγματική τάξη και ωριμότητα. Ευχόμαστε οι πολιτικοί μας ηγέτες να πήραν κάποιο μάθημα από αυτή τη συμπεριφορά του λαού. Μια τέτοια συμπεριφορά θέλει ανάλογη συμπεριφορά από τους ηγέτες του.
Ο νοών, νοείτω. Ή στα Κυπριακά: Όποιος έσιει νούν ας καταλάβει……(Τ ρ α γ ο ύ δ ι)
Ποίημα.

Δεν βρίσκω καταλληλότερο ποίημα για σήμερα από το ποίημα του Κωνσταντίνου Καβάφη:
Ας φρόντιζαν
Κατήντησα σχεδόν ανέστιος και πένης.
Aυτή η μοιραία πόλις, η Αντιόχεια
όλα τα χρήματά μου τάφαγε:
αυτή η μοιραία με τον δαπανηρό της βίο.
Aλλά είμαι νέος και με υγείαν αρίστην.
Κάτοχος της ελληνικής θαυμάσιος
(ξέρω και παραξέρω Aριστοτέλη, Πλάτωνα•
τι ρήτορας, τι ποιητάς, τι ό,τι κι αν πεις).
Aπό στρατιωτικά έχω μιαν ιδέα,
κ’ έχω φιλίες με αρχηγούς των μισθοφόρων.
Είμαι μπασμένος κάμποσο και στα διοικητικά.
Στην Αλεξάνδρεια έμεινα έξι μήνες, πέρσι•
κάπως γνωρίζω (κ’ είναι τούτο χρήσιμον) τα εκεί:
του Κακεργέτη βλέψεις, και παλιανθρωπιές, και τα λοιπά.
Όθεν φρονώ πως είμαι στα γεμάτα
ενδεδειγμένος για να υπηρετήσω αυτήν την χώρα,
την προσφιλή πατρίδα μου Συρία.
Σ’ ό,τι δουλειά με βάλουν θα πασχίσω
να είμαι στην χώρα ωφέλιμος. Aυτή είν’ η πρόθεσίς μου.
Aν πάλι μ’ εμποδίσουνε με τα συστήματά τους—
τους ξέρουμε τους προκομένους: να τα λέμε τώρα;
αν μ’ εμποδίσουνε, τι φταίω εγώ.
Θ’ απευθυνθώ προς τον Ζαβίνα πρώτα,
κι αν ο μωρός αυτός δεν μ’ εκτιμήσει,
θα πάγω στον αντίπαλό του, τον Γρυπό.
Κι αν ο ηλίθιος κι αυτός δεν με προσλάβει,
πηγαίνω παρευθύς στον Υρκανό.
Θα με θελήσει πάντως ένας απ’ τους τρεις.
Κ’ είν’ η συνείδησίς μου ήσυχη
για το αψήφιστο της εκλογής.
Βλάπτουν κ’ οι τρεις τους την Συρία το ίδιο.
Aλλά, κατεστραμένος άνθρωπος, τι φταίω εγώ.
Ζητώ ο ταλαίπωρος να μπαλωθώ.
Aς φρόντιζαν οι κραταιοί θεοί
να δημιουργήσουν έναν τέταρτο καλό.
Μετά χαράς θα πήγαινα μ’ αυτόν

«Ρωτούσε για την ποιότητα…»

2010-05-08T11:12:00.000+03:00

Δανείζομαι τον τίτλο από ένα ποίημα του Κωνσταντίνου Καβάφη τον οποίο θυμούμαι κάθε φορά που ακούω να γίνεται λόγος για ποιότητα, ιδιαίτερα σε εκείνη την ταλαιπωρημένη και συχνά παρεξηγημένη φράση: ‘ποιότητα ζωής’. Αυτήν που μας την υπόσχονται υπεραγορές και τοπικές αρχές, ταυτίζοντάς την με την κατανάλωση οι μέν, με την καλοπέραση οι δε. Αυτή τη φορά μου τον θύμισε ένα σημείωμα στο ΒΗΜΑ της περασμένης Κυριακής. Αναφερόταν σε ένα παρήγορο φαινόμενο σχετικά με τα ευπώλητα βιβλία, δηλ. τα βιβλία με τις πιο υψηλές πωλήσεις. Γράφει, λοιπόν, το εν λόγω σημείωμα πως αντίθετα με τα όσα ισχυρίζονταν μερικοί, ότι δεν μπορεί να συμβαδίζει η ποιότητα με τις υψηλές πωλήσεις, βλέπουμε ποιοτικά βιβλία στις πρώτες θέσεις των ευπωλήτων. Και το σημείωμα καταλήγει: Ας το παραδεχθούμε επί τέλους: το ελληνικό αναγνωστικό κοινό είναι ώριμο και χαρίζει την προτίμηση και το χρόνο του σε κείμενα που πραγματικά αξίζει να διαβαστούν…
Συμφωνούμε. Και πολλές φορές, από αυτή την στήλη και από αλλού, είπαμε και τονίσαμε, πως το κοινό, έστω ένα μέρος του κοινού, καταλαβαίνει και θέλει την ποιότητα, σε όλες τις τέχνες. Αλλά κάποιοι, ή γιατί θέλουν την ευκολία τους, την πρόχειρη και γρήγορη δημιουργία, είτε γιατί δεν μπορούν, δεν έχουν την παιδεία και το ταλέντο να δημιουργήσουν έργο ποιότητας, βρίσκουν την εύκολη λύση και την ανάγκην φιλοτιμίαν ποιούντες λένε: «αυτά θέλει ο κόσμος, αυτά του προσφέρουμε…»
Κι έτσι, γεμίζουν οι οθόνες της τηλεοράσεως και οι σελίδες των εντύπων με υποπροϊόντα χαμηλής ποιότητας, που δεν έχουν καμιά σχέση με την αισθητική. Και το κακό είναι πως ξεκινώντας από αυτή τη φιλοσοφία (κρίμα στη λέξη και την κακοποίησή της!), και προσφέροντας αμφιβόλου ποιότητος θεάματα και ακροάματα, εθίζουν και τους αναγνώστες και τους ακροατές, σε τέτοιου είδους υποπροϊόντα. Φέρνουν το κοινό στα μέτρα τους και στην αισθητική τους, το εθίζουν στην αισθητική τους, και ύστερα έχουν και τη συνείδησή τους ήσυχη πως προσφέρουν ότι θέλει το κοινό.
Η κίνηση, λοιπόν, των πωλήσεων του βιβλίου στην Ελληνικά αγορά, διαψεύδει τον μύθο των ατάλαντων ότι δεν μπορεί να συμβαδίζει η ποιότητα με τις υψηλές πωλήσεις. Η ποιότητα και με υψηλές πωλήσεις μπορεί να συμβαδίζει και με υψηλή ακροαματικότητα. Είναι λάθος ότι δεν υπάρχει κοινό έτοιμο θα δεχθεί την ποιότητα. Μάλλον δεν υπάρχουν άνθρωποι να την προσφέρουν. Ή, ακόμα χειρότερα, δεν ενθαρρύνονται και δεν στηρίζονται οι ικανοί να προσφέρουν αυτήν την ποιότητα, όταν δεν πολεμούνται και δεν γίνονται αντικείμενο ειρωνείας.
Φιλέλευθερος 31 Αυγούστου 2001

«...προεπιβουλεύειν μάλλον ή αντεπιβουλεύειν»

2010-05-08T11:06:00.000+03:00

Φαντάζομαι έχετε δει εκείνο το γλυπτό σύμπλεγμα με τα τρία πιθηκάκια. Το ένα σκεπάζει με τα χέρια τα μάτια του, το άλλο τα αυτιά του, το άλλο το στόμα του. Το πρώτο είναι σαν να θέλει να πει ‘δεν είδα τίποτα’, το δεύτερο ‘δεν άκουσα τίποτα’, το τρίτο ‘δεν είπα τίποτα’. Αυτή την εικόνα μου θύμισαν οι αρμόδιοι όταν ξέσπασε ο σάλος για το θέμα των Αγγλικών κεραιών. Όλοι προσπαθούσαν με μασημένα λόγια, όπως το παιδάκι που το έπιασαν να ατακτεί: μα δε λέω ψέματα, τελευταία το έμαθα. Δεν με κατατόπισαν οι υφιστάμενοί μου, γιατί δεν το θεώρησαν σοβαρό για να με κατατοπίσουν. Γενικά δεν είδα, δεν άκουσα, δεν είπα τίποτα. Μια στάση που προκαλεί λύπη, μαράζι, και οδηγεί σε θλιβερές σκέψεις.
Κάπου διαβάζουμε στον πρόγονο όλων των ιστορικών κι όλων των πολιτικών αναλυτών του κόσμου, τον Θουκυδίδη: «…προεπιβουλεύειν μάλλον ή αντεπιβουλεύειν», που σημαίνει να προβλέπουμε και να προλαμβάνουμε τα σχέδια των άλλων, των αντιπάλων, παρά να προσπαθούμε εκ των υστέρων να τα ματαιώσουμε. Αυτός είναι και ο χρυσούς κανόνας ή, αν προτιμάτε, ο μπούσουλας των ηγετών ενός λαού, ιδιαίτερα σε καταστάσεις πολέμου, σε στιγμές κρίσεως, σε καταστάσεις πολιορκίας, σαν αυτές που πέρασε ο τόπος μας τις τελευταίες δεκαετίες. Στην κατάσταση πολιορκίας που βρίσκεται σήμερα.
Κι όμως συμβαίνουν συνεχώς πράγματα που δεν τα βλέπουμε, δεν τα ακούμε, δεν τα λέμε, ή μάλλον δεν θέλουμε να τα δούμε, δεν θέλουμε να τα ακούσουμε και δεν θέλουμε να αντιδράσουμε έντονα (είμαστε καλά παιδιά!) και στην κατάλληλη στιγμή. Δεν λέμε όπου και όταν πρέπει τον καίριο λόγο και δεν προβαίνουμε στην καίρια πράξη. Και τρέχουμε εκ των υστέρων πίσω από τα γεγονότα και προσπαθούμε να ματαιώσουμε τα τετελεσμένα. (Κάποιοι λένε για το ζήτημα μας ότι είναι μια θλιβερή ιστορία χαμένων ευκαιριών. Μάλλον είναι μια άφρων σειρά τετελεσμένων τα οποία δεν είχαμε την οξυδέρκεια και την πολιτική διορατικότητα ώστε να τα δούμε πριν τελεσθούν και να τα προλάβουμε…)
Και αναθεματίζουμε μετά και λιθοβολούμε τους ‘ανεύθυνους’ ή αυτούς που δρουν καταστροφικά. Όταν όμως οι ‘υπεύθυνοι’ δεν δρουν όταν πρέπει και όπως πρέπει, τότε αφήνουν το πεδίον δράσης ελεύθερο στους ‘ανεύθυνους’. Κι αντί αυτοί οι υπεύθυνοι να δώσουν λόγο για την ολιγωρία και τις παραλείψεις τους, αθωώνουν τον εαυτό τους και μεταθέτουν το θέμα σε λεκτικούς ακροβατισμούς και σε επιθέσεις κατά των ανευθύνων. Μέχρι το επόμενο τετελεσμένο.
«Προεπιβουλεύειν μάλλον ή αντεπιβουλεύειν», φωνάζει ο Θουκυδίδης. Να προλαμβάνουμε τις σκέψεις και τα σχέδια των άλλων, παρά να προσπαθούμε εκ των υστέρων να τα ματαιώσουμε. Αλλά ποιος τον ακούει, δύσμοιρη Κύπρος;

ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΙΟΥΛΙΟΣ 2004 (Αλλά τόσο επίκαιρο...!)

ΚΟΥΒΕΝΤΑ ΜΕ ΕΝΑ ΦΙΛΟ ΣΤΟ ΚΑΝΑΛΙ6-ΓΥΝΑΙΚΑ

2010-05-07T10:11:00.000+03:00

ΔΕΚΑΤΗ ΠΕΜΠΤΗ

Λέγαμε λοιπόν πως στα μέσα του 5ου αιώνα οι Αθηναίοι νοιώθουν ενοχή για τον αποκλεισμό της γυναίκας, κι αυτή την ενοχή τους την προβάλλουν στο δράμα, στο θέατρο, τραγωδία και κωμωδία.
Ιδιαίτερα αυτό γίνεται στο έργο του τραγικού στον οποίο θα ανατρέξουμε για να βρούμε τις γυναικείες μορφές, του Ευριπίδη. Όταν θέλει ο Ευριπίδης να μαστιγώσει τους Αθηναίους για το έγκλημα που διέπραξαν στην Μήλο, θα γράψει για την Τροία και τις Τρωάδες. Και θα βάλει στο στόμα μιας γυναίκας, μιας μη Ελληνίδας, της Εκάβης, την κραυγή μιας σύγχρονής του Αθηναίας: «Ω βάρβαρα εξευρόντες Έλληνες κακά» «Έλληνες, δηλαδή εσείς συμπολίτες μου Αθηναίοι, που επινοήσετε τέτοια βάρβαρα εγκλήματα».
Στον Ευριπίδη έχουμε πολλές γυναικείες μορφές, σε πρωτεύοντες αλλά και σε δευτερεύοντες ρόλους. Οι πιο πολλές τραγωδίες του έχουν γυναικείο όνομα. Και πολλές από τις ηρωίδες του έμειναν πρότυπα γυναικείων χαρακτήρων: Ιφιγένεια η εν Αυλίδι, Ιφιγένεια η εν Ταύροις, Ηλέκτρα, Μήδεια, Εκάβη, Ελένη, Άλκηστις, Φοίνισσες, Ικέτιδες, Τρωάδες. Πόσο εύκολα, λοιπόν, κατηγορούσαν οι παλιότεροι, αλλά και σημερινοί φαλλοκράτες, την αρχαία κοινωνία για μισογυνισμό, μια κοινωνία που δημιούργησε τέτοια δυναμικά, αιώνια γυναικεία πρότυπα!
Στα έργα του ο Ευριπίδης, με την μοναδική ειρωνεία του, παίρνει τη θέση της γυναίκας, και ραβδίζει τους σύγχρονούς του Αθηναίους για τις ιδέες τους και τη στάση του απέναντι στις γυναίκες. Επιχειρεί ο Ευριπίδης μια ανατροπή των παραδοσιακών ιδεών των συγχρόνων του Αθηναίων. Είναι, αγαπητοί ακροατές και ιδιαίτερα αγαπητές ακροάτριες, ένα φεμινιστικό κήρυγμα δυόμισι χιλιάδες χρόνια πριν! Και αυτό, από τον συγγραφέα ποιητή που έμεινε στην ιστορία ως μισογύνης!
Θα δούμε αυτή την ειρωνεία του κι αυτό το κατηγορώ του για την ανδροκρατούμενη κοινωνία των Αθηναίων, σε ένα περίφημο μονόλογο. Τον μονόλογο της Μήδειας από την ομώνυμη τραγωδία του.

ΔΕΚΑΤΗ ΕΚΤΗ
Στη Μήδεια του Ευριπίδη έχουμε μια γενναία φωνή διαμαρτυρίας από μια ηρωίδα, τη Μήδεια. Σε ένα περίφημο μονόλογό της αναφέρεται στα προβλήματα που συναντούσε μια γυναίκα. Βέβαια το πρώτο που έχουμε να παρατηρήσουμε, είναι ότι πρόκειται για φανερό, και εσκεμμένο βέβαια εκ μέρους του ποιητή, αναχρονισμό. Μιλά για μια αρχόντισσα που έζησε πολλούς αιώνες πριν, σαν να είναι μια Αθηναία του πέμπτου αιώνα. Και μάλιστα όπως θα μιλούσε μια κοινή θνητή, όχι μια γυναίκα βασιλικής η αριστοκρατικής οικογένειας.
Στον αρχαίο τραγικό Ευριπίδη, σε όλα σχεδόν τα έργα του, έχουμε σημαντικές και σοφές γυναίκες. Κι αυτό είναι μια κριτική την στάσεως των Αθηναίων του 5ου αιώνα απέναντι στις γυναίκες. Και βέβαια δεν κάνει λόγο ο Ευριπίδης για πολιτικά δικαιώματα, όπως τα εννοούμε σήμερα. Κι αυτό είναι συχνά το λάθος μας, όπως είπα και στην αρχή: να κρίνουμε με τα σημερινά δεδομένα μιαν περασμένη εποχή.
Συγκρίνουμε με τα σημερινή αντίληψη περί πολιτικών δικαιωμάτων και γενικότερα περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων, μια εποχή στην οποία ο μισός σχεδόν πληθυσμός των αρχαίων πόλεων-κρατών, αυτός των δούλων δεν είχε κανένα δικαίωμα. Ακόμα και ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού, των πολιτών, όπως οι μέτοικοι, δηλαδή μη Αθηναίοι στην καταγωγή, που ζούσαν για χρόνια πολλά στην Αθήνα, είχαν επιχειρήσεις, πλήρωναν φόρους, πήγαιναν στο στρατό, κι όμως είχαν περιορισμένα πολιτικά δικαιώματα. Κι είμαστε έτοιμοι να τα βάλουμε με τον Περικλή, ο οποίος στον περίφημο Επιτάφιό του λέει πως ο μεγαλύτερος έπαινος για μια γυναίκα είναι να μιλούν ελάχιστα γι’ αυτήν οι άντρες, είτε για επίκριση είτε για έπαινο, « καί ης αν επ’ ελάχιστον αρετής πέρι ή ψόγου εν τοις άρσεσι κλέος η». Και πολλοί παλαιότερα τόνισαν τη ρήση αυτή του Περικλή σαν απόδειξη του μισογυνισμού του μεγαλύτερου πολιτικού της αρχαιότητας και του αποκλεισμού των γυναικών από το κοινωνικό προσκήνιο. Όμως, ο λόγος εκείνος του Περικλή, ήταν ένας πολιτικός λόγος, μέσα σε συγκεκριμένες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες. Όπως γράφει κι ο διάσημος Ελληνιστής Κίττο, αν ένας διάσημος σύγχρονος πολιτικός έλεγε ‘δεν θα ήθελα να ακούσω το όνομα μιας κυρίας να περιφέρεται στη κουβέντα στους δρόμους είτε για έπαινο είτε για κατηγορία’, αυτό θα ήταν ένδειξη περιφρόνησης και μισογυνισμού, ή σαν μια ένδειξη ενός, έστω παλαιομοδίτικου σεβασμού και εκτίμησης;»
Ή για να έρθουμε και στα δικά μας τώρα που διαβάζουμε κάποιους κείμενα όχι πολύ παλιών λογοτεχνών, όπως του Λιπέρτη, θα βγάλουμε παρόμοια συμπεράσματα. Για παράδειγμα, αν πάρουμε τους στίχους του από το ποίημα «παραγγιελλιά»:
Θέλω σε νάσαι νούσιμη με τσίππαν προκομμένη,
Να σαι βκιολέττα αντροπιαρκά στα φύλλα σου χωσμένη.... Να σε θωρούν τζιαι να δικλάς χαμαί να κοτσιηνίζεις....’
Θα ερμηνεύσουμε τους στίχους αυτούς ως ένα κήρυγμα του Λιπέρτη για κοινωνικό αποκλεισμό της γυναίκας, ή σαν δείγμα μισογυνισμού, από ένα Λιπέρτη που είπε τόσο τρυφερά λόγια αγάπης και θαυμασμού για την γυναίκα;

Για να επανέλθουμε στην αρχαία τραγωδία. Οι αρχαίοι τραγικοί, οι ιδέες τους, τα κηρύγματα τους, η φιλοσοφία τους, τα μηνύματα που θέλουν να δώσουν στους συγχρόνους τους είναι πολλά, ποικίλα και όχι σπάνια, αντιφατικά, έτσι που να προκαλούν μια σύγχυση στους μεταγενέστερους και τους σημερινούς μελετητές, αναγνώστες, θεατές. Γι’ αυτό άλλωστε υπάρχουν τόσες διαφορετικές ερμηνείες των αρχαίων τραγωδιών, ερμηνείες φιλολογικές, αλλά και σκηνοθετικές, θεατρικές. Αυτό ισχύει ειδικά για τον Ευριπίδη. Γι΄ αυτό έχουμε συνεχώς νέες αναγνώσεις των έργων του. Όμως θα απλοποιήσουμε τα πράγματα και πούμε πως ο Ευριπίδης χρησιμοποιεί γυναικείες μορφές, γυναικείους χαρακτήρες: Για να μαστιγώσει τους Αθηναίους για τη στάση τους απέναντι στη γυναίκα και τον ανδρικό ναρκισσισμό τους. Σ’ αυτό έχουμε τον περίφημο μονόλογο της Μήδειας.
Μονόλογος Μήδειας (Εὐριπίδου «Μήδεια»)
"Γυναίκες της Κορίνθου,
αυτό το ανέλπιστο κακό που με βρήκε
έχει κουρελιάσει την ψυχή μου
όλα τέλειωσαν πια για μένα κι αφού οι χαρές της ζωής μου
μακριά πετάξανε ο θάνατος θα είναι λύτρωση.
Γιατί, φίλες μου,
αυτός που ήταν, και το ξέρετε καλά, το μόνο στήριγμά μου,
ο άντρας μου, αποδείχθηκε κάκιστος.
Από όλα τα έμψυχα και λογικά όντα,
εμείς οι γυναίκες είμαστε το πιο δυστυχισμένο πλάσμα.
Εμείς, που πρέπει, δίνουμε ένα πλήθος από τα αγαθά μας,
να αγοράσουμε ένα σύζυγο
κι έτσι να πάρουμε ένα αφέντη για το σώμα μας.
Κι ενώ τούτο είναι κακό και ταπείνωση,
έχουμε ακόμα μια άλλη μεγάλη έγνοια
κι εδώ βασανίζεται των γυναικών η ψυχή:
αν θα μας τύχει ένας κακός ή ένας καλός άντρας.
Γιατί είναι, λέει, ντροπή για τη γυναίκα να χωρίσει,
κι ούτε μπορεί να πει όχι σε ό,τι ο σύζυγος ζητήσει.
Κι όταν έρθει στο καινούργιο σπίτι του άνδρα της,
με άλλες συνήθειες κι άλλους κανόνες,
πρέπει να έχει μαντική ικανότητα,
γιατί δεν τη δίδαξε κανείς στο πατρικό της σπίτι,
πώς να συμπεριφερθεί τον άντρα της.
Κι αν, παρ’ όλα αυτά, εκτελούμε σωστά τα καθήκοντά μας,
κι ο άντρας ζει μαζί μας
χωρίς να του είναι βάρος ο συζυγικός ζυγός,
η ζωή μας είναι αξιοζήλευτη.
Διαφορετικά, πρέπει να πεθάνουμε.
Όμως ο άντρας, όταν βαρεθεί να ζει μέσα στο σπίτι,
βγαίνει έξω, και με τους φίλους του και με άλλους ανθρώπους,
γαληνεύει, λέει, την ψυχή του.
Ενώ για μας είναι χρέος να βλέπουμε πάντα σε ένα άνθρωπο.
Κι ακούστε και το επιχείρημά τους:
Εμείς, λένε, ζούμε στο σπίτι μια ζωή χωρίς κινδύνους,
ενώ εκείνοι, οι άντρες, πάνε στο στρατό και στον πόλεμο.
Ανόητοι! Πόσο λανθασμένα σκέφτονται.
Θα προτιμούσα τρεις φορές να πάω στη μάχη,
παρά να γεννήσω μια φορά.
Όμως, ενώ σ’ αυτά είμαστε στην ίδια μοίρα,
τώρα εσείς κι εγώ δεν βρισκόμαστε στην ίδια κατάσταση.
Γιατί, εσύ είσαι την πόλη σου,
στου πατέρα σου τα σπίτια και ζεις και χαίρεσαι
στη συντροφιά των δικών σου ανθρώπων.
Όμως εγώ είμαι μόνη κι έρημη, χωρίς πατρίδα,
κλεμμένη από μια ξένη χώρα από τον άνδρα μου
που τώρα με αδικεί κατάφωρα
Και δεν έχω ούτε τη μάνα μου, ούτε αδελφό, ούτε άλλο συγγενή,
για να βρω λιμάνι και καταφύγιο από τη συμφορά που με βρήκε.
Έτσι, λοιπόν, αυτή τη χάρη ζητώ από σένα:
Αν βρω κάποιο τρόπο, αν σκεφτώ κι αποφασίσω κάτι
για να εκδικηθώ τον άντρα μου για το κακό που μου έκανε,
μαζί κι εκείνη και τον πατέρα της που την έδωσε για το γάμο,
να το κρατήσετε μυστικό.
Η γυναίκα σε όλα τα άλλα είναι ένα φοβισμένο πλάσμα,
αδύναμο σώμα κι ανήμπορο φονικό όπλο να αντικρίσει.
Όμως, αν προδοθεί στον έρωτα,
δεν υπάρχει νους πιο αιμοβόρος."

Σταχυολογήματα από την εκπομπή του Κωστή Κολώτα "Κουβέντα με ένα φίλο" στον ραδιοφωνικό σταθμό Κανάλι 6 της Λεμεσού. Ενότητα ΓΥΝΑΙΚΑ

ΚΟΥΒΕΝΤΑ ΜΕ ΕΝΑ ΦΙΛΟ ΣΤΟ ΚΑΝΑΛΙ6 : ΓΥΝΑΙΚΑ

2010-05-06T07:28:00.000+03:00

ΕΚΠΟΜΠΗ ΔΕΚΑΤΗ ΤΕΤΑΡΤΗ

Συνεχίζουμε την κουβέντα μας για τη θέση της Γυναίκας στο αρχαίο Ελληνικό δράμα.
Σύμφωνα με τη νεώτερη φιλολογική ερμηνεία της τραγωδίας, οι τραγικοί ποιητές στα μέσα του 5ου αιώνα, βρίσκονται μπροστά σε μια νέα, έστω υπολανθάνουσα αντιμετώπιση του θέματος των διαφορών μεταξύ των δύο φύλων, την οποίαν δεν τολμούν οι πεζογράφοι να θίξουν, ενώ αυτοί, πρωτοπόροι, όπως πάντα πρωτοπόροι είναι οι θεατρικοί συγγραφείς, τολμούν και αγγίζουν, και καταφεύγουν σε αρχαία πρότυπα γυναικών για να εκφράσουν αυτές τις νέες αντιλήψεις, ή για να μαστιγώσουν τις συντηρητικές αντιλήψεις της εποχής τους. Κι αυτό σίγουρα κάνει πιο πολύ ο Ευριπίδης.
Υπάρχει, όπως είπα και πιο πάνω, και η ψυχοπαθολογική ερμηνεία του φαινομένου, αυτής της ξαφνικής εισβολής, όπως την χαρακτηρίζουν, γυναικείων μορφών στην τραγική ποίηση, κι επομένως στο κοινωνικό προσκήνιο. Λένε λοιπόν οι μελετητές αυτής της επιστημονικής προσέγγισης πως το φαινόμενο είναι η έκφραση της κοινωνικής παθολογίας των Αθηνών. Ένας συνδυασμός ανταγωνισμού μεταξύ των δύο φύλων, ανάμικτων συναισθημάτων στοργής και απόρριψης προς τη γυναίκα, γυναικοφοβίας και αρσενικού ναρκισσισμού, η τραγωδία, με τη στροφή προς γυναικείες μορφές, είναι μια τρομαγμένη εξιλέωση αλληλοσυγκρουόμενων συναισθημάτων των ανδρών απέναντι στο γυναικείο φύλο: σεβασμός και αγάπη, αρχόντισσα στον οίκο, κι από την άλλη αποκλεισμός της από την πόλιν, τη δημόσια ζωή. Οι γυναίκες, καταπιεσμένες στην πραγματική ζωή από τους άντρες, βρίσκουν διέξοδο και φωνή, μέσο των ανδρών, στην τραγωδία, το θέατρο. Υπάρχει μια ένταση, όπως λέει ένας άλλος μελετητής, μεταξύ της καταπιεστικής στάσεως τους απέναντι στις γυναίκες, και της προβολής της δυνάμεως και της προσωπικότητας των γυναικών μιας περασμένης εποχής.

Και με αυτή την ερμηνεία, οδηγούμαστε στην υπόθεση πως κάτι άλλαξε στην κοινωνία του 5ου αιώνα. Η γυναίκα δεν περιορίζεται πια στον οίκο, αλλά, έστω και έμμεσα, έστω μέσον των αντρών, όπως θα πει ο Ευριπίδης στις Ικέτιδες με το στόμα της Αίθρας, παρεμβαίνουν και στην πόλιν, τη δημόσια ζωή. Αλλά οι άντρες αντιστέκονται, και δεν θέλουν να το παραδεχθούν, και δεν θέλουν να παραχωρήσουν δικαιώματα (Αλλά σήμερα, 25 αιώνες μετά, μήπως θέλουν;) Νοιώθουν ενοχή γι΄ αυτό, κι αυτή την ενοχή τους την προβάλλουν στο δράμα, στο θέατρο, τραγωδία και κωμωδία.

Σταχυολογήματα από την εκπομπή του Κωστή Κολώτα "Κουβέντα με ένα φίλο" στον ραδιοφωνικό σταθμό Κανάλι 6 της Λεμεσού. Ενότητα ΓΥΝΑΙΚΑ

ΚΟΥΒΕΝΤΑ ΜΕ ΕΝΑ ΦΙΛΟ ΣΤΟ ΚΑΝΑΛΙ6-ΓΥΝΑΙΚΑ

2010-05-05T17:24:00.001+03:00

ΕΚΠΟΜΠΗ ΔΕΚΑΤΗ ΤΡΙΤΗ

Θα μιλήσουμε για τη θέση της γυναίκας στο αρχαίο Ελληνικό δράμα, την τραγωδία αλλά και την κωμωδία. Να τονίσουμε και πάλιν πως Θεωρώ ότι το θέατρο είναι ο πιο πιστός και ο πιο ευαίσθητος καθρέφτης μιας εποχής. Σχεδόν πάντα ασχολείται με τα κοινωνικά και πολιτικά θέματα της εποχής του, ακόμα και όταν καταφεύγει σε παλαιότερες ιστορίες και μύθους ή ιστορικά γεγονότα, με μυθικούς ήρωες ή προσωπικότητες του παρελθόντος. Κι’ αυτή είναι η περίπτωση της αρχαίας τραγωδίας. Ανατρέχουν σε παλαιότερα πρότυπα για να τις παρουσιάσουν στη σκηνή.

Στην Αθηναϊκή κοινωνία του 5ου αιώνα υπήρχε μια Ασπασία, σοφός πολιτικός και κοινωνικός καθοδηγητής του Περικλή. Και ανατρέχουν σε μια μυθική μορφή, όπως στην Αίθρα, στις Ικέτιδες του Ευριπίδη για να την ανεβάσουν στη σκηνή, να μιλήσει μπροστά στους Αθηναίους, πράγμα που δεν μπορούσε να το κάνει στην αγορά ή την εκκλησία του δήμου.
Αλλά και οι απλές γυναίκες, όχι αρχόντισσες, αλλά του λαού, παρακολουθούν, έστω και από το σπίτι, τη δημόσια ζωή και επεμβαίνουν για να υποδείξουν στους άντρες τα πολιτικά τους λάθη και να τους προτρέψουν να αλλάξουν αποφάσεις που πήραν στην ανδροκρατούμενη Βουλή και την εκκλησία του Δήμου.
Μια τέτοια περίπτωση είναι όταν, στη διάρκεια του πελοποννησιακού πόλεμου οι άντρες πήραν τη φοβερή απόφαση στην Εκκλησία του Δήμου, (428 προ Χριστού), να εκτελέσουν όλο τον ανδρικό πληθυσμό της Μυτιλήνης γιατί θέλησε να φύγει από τη συμμαχία των Αθηνών. Αυτές, λοιπόν, οι γυναίκες, όταν οι άντρες τους γύρισαν από την Εκκλησία του Δήμου, τους έβαλαν τις φωνές «μα τι πάτε να κάνετε ανόητοι, κακώς φρονούντες άντρες», όπως θα πει η Μήδεια.
Και την άλλη μέρα, συνεκάλεσαν νέα συνέλευση της Εκκλησίας του Δήμου και άλλαξαν την απόφασή τους. Και πρέπει να υποθέσουμε πως οι γυναίκες της Αθήνας ξεσηκώθηκαν, όσο μπορούσαν μέσα στις κοινωνικές συνθήκες της εποχής, για να μαστιγώσουν την κοινωνία των ανδρών, όταν έπαιρναν τη φοβερή απόφαση να ερημώσουν το μικρό νησί της Μήλου, εκτελώντας τους άντρες και στέλλοντας στην προσφυγιά τα γυναικόπαιδα. Είναι αυτές οι γυναίκες της Αθήνας που μιλούν με το στόμα της Εκάβης και φωνάζουν στους άντρες στις Τρωάδες του Ευριπίδη: «ω βάρβαρα εξευρόντες Έλληνες κακά». Έλληνες πού βρήκατε τέτοια βάρβαρη τιμωρία. Και την άλλη μέρα οι «σοφοί» άνδρες άλλαξαν την απόφασή τους.

Σταχυολογήματα από την εκπομπή του Κωστή Κολώτα "Κουβέντα με ένα φίλο" στον ραδιοφωνικό σταθμό Κανάλι 6 της Λεμεσού. Ενότητα ΓΥΝΑΙΚΑ

ΜΟΝΟΛΟΓΟΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΤΡΑΓΩΔΙΑ 1

2010-05-03T19:26:00.000+03:00

Εὐριπίδου “Τρῳάδες” Μονόλογος Ἑκάβης α’

Στίχοι ἀρχαίου κειμένου 98-152

ΕΚΑΒΗ
Όρθωσε το κορμί σου, δύσμοιρη,
σήκωσε από τη γη την κεφαλή,
τέντωσε το λαιμό σου1.
Αυτά τα ερείπια δεν είναι πια η Τροία 2.
Κι εσύ, Εκάβη, βασίλισσα αυτής της Τροίας.
Όρθια να δεχθείς της μοίρας σου την άκρα ανατροπή 3.
Αρμένιζε4, λοιπόν, όπου η μοίρα σε πάει
Και μη πηγαίνεις κόντρα στους καιρούς.
Να πλέεις με πρίμο τον άνεμο της συμφορά σου.
΄Αχού!
Πώς να μην κλάψω η δύστυχη;
Σαν τι να πω, τι να μην πω, τι να πρωτοθρηνήσω;
Η χώρα μου, ο αφέντης μου, τα πολλά παιδιά μου 5,
η προγονική μου αρχοντιά, όλα χαθήκαν!
Σαν να μην υπήρξανε ποτέ! Το γέρικο κορμί μου
ριγμένο στη σκληρή τη γη παντού πονάει:
στις κλείδωσες, στην πλάτη, στα μελίγγια....
Τις συμφορές τους οι βαριόμοιροι
ταιριάζουν σε μακρόσυρτα, λυπητερά τραγούδια.
Πώς θά ΄θελα κι εγώ σαν βάρκα γέρικη
να λικνιστώ δεξιά, ζερβά6….
Και με το λίκνισμα
να συνταιριάξω το θρήνο τον αξεδίψαστο.
Καράβια γρήγορα αρμενίζοντας,
αφήσανε τότε τ’ απάνεμα λιμάνια της Ελλάδας
και το γαλάζιο Αιγαίο περάσαν.
Με μισητούς πολεμικούς παιάνες 7
και στριγκλιές της σάλπιγγας ιαχές.
Ήρθανε στην Τροία την ιερή 8
κι αράξανε, κατάρα και ανάθεμα,
στης πόλης το ακρογιάλι.
Ήρθαν εδώ για να πάρουν πίσω εκείνο το σίχαμα,
το ταίρι του Μενέλαου.
Που ατίμασε τον αδελφό της Κάστορα 9
και ντρόπιασε του Ευρώτα την κοιλάδα.
Αυτή θανάτωσε ένα Πρίαμο, που έσπειρε γιους πενήντα.
Κι εγώ καράβι γέρικο που εξόκειλε στις συφοράς τα βράχια 10.
οικτρό της συφοράς ναυάγιο.
Άχου, τι πόνος και ντροπή,
σε τέτοιο θρόνο καθισμένη,
γριά αδύναμη με πένθιμα κομμένα τα μαλλιά μου 11,
αιχμάλωτη έξω από τη σκηνή του Αγαμέμνονα.
Και να με σέρνουν δούλα στα γεράματα,
διωγμένη από το σπίτι μου,
θλιβερό ενός πολέμου λάφυρο.
Ε! σεις χαροκαμένες σύζυγοι των Τρώων,
και σεις κόρες ανύμφευτες, στο πρώτο ανθό της νιότης,
που σας σέρνουν στη σκλαβιά να πικροπαντευτείτε,
το μοιρολόι της Τροίας που καίγεται αρχινήστε!
Μια μάνα πετροπέρδικα, μια ορφανεμένη μάνα 12
μέσα στην άκρα απελπισιά, σέρνει πικρό τραγούδι,
για ν΄ ανασάνει ο καημός, να πάρει ο πόνος τέλος.
Δεν είν΄ τραγούδι της χαράς, σαν τότε που τραγούδα
δίπλα στον ρήγα Πρίαμο, μεσ΄ την πλατειά την Τροία.
Κι έσερνε πρώτη το χορό κι αλαφροπατούσε
σ΄ όμορφο φρυγικό ρυθμό, σε θεϊκό γιορτάσι 13...

Η Κατίνα Παξινού στο ρόλο της Εκάβης-1955

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Σκηνοθετική οδηγία, που συμπληρώνεται πιο κάτω, για την κατάσταση που βρίσκεται η Εκάβη: είναι ξαπλωμένη κατάχαμα και πονάει παντού.
2. Άλλη σκηνοθετική οδηγία: η σκηνή εξελίσσεται μπροστά στα ερείπια της καιόμενης Τροίας, όπου εξελίσσεται όλη η τραγωδία.
3.”μεταβαλλομένου δαίμονος ἀνέχου”: η ανατροπή της τύχης, η περιπέτεια (Βλέπε λεξιλόγιο). Στις Τρωάδες δεν υπάρχει περιπέτεια μέσα στο έργο. Η μεταβολή της τύχης των Τρώων έγινε ήδη πριν αρχίσει το έργο, από την πριν ευδαιμονία βρίσκονται στην άκρα δυστυχία. Αναφορές στην προηγούμενη ευδαιμονία γίνεται συχνά από τους ήρωες. Η άλλη περιπέτεια είναι αυτή που αναμένει τους Έλληνες οι τώρα νικητές και θριαμβευτές, όταν τελειώσει το έργο θα καταστραφούν. Κι αυτή η περιπέτεια αναφέρεται συχνά από τους ήρωες, ιδιαίτερα από την Κασσάνδρα η οποία προλέγει τον όλεθρό τους και τον άγριο φόνο του Αγαμέμνονα.
4. Μεταφορά από τη ναυτική ζωή. Συχνές τέτοιες ναυτικές παρομοιώσεις και μεταφορές γιατί ήταν η εποχή που η Αθήνα ήταν θαλασσοκράτειρα, το ναυτικό ήταν η δύναμή της και πολλοί από τους θεατές υπηρετούσαν στο Αθηναϊκό ναυτικό. Εδώ υπάρχει κι άλλος λόγος: ο Ελληνικός στόλος έπαιξε πρωτεύοντα ρόλο στην Τρωική εκστρατεία και τώρα είναι έτοιμος να αποπλεύσει για το ταξίδι της επιστροφής που θα είναι ταξίδι ολέθρου.
5. Ο Πρίαμος με την Εκάβη, αλλά και με άλλες συζύγους, είχε πενήντα γιους και πολλές κόρες.
6. Πάλι ναυτική παρομοίωση.
7. Ο παιάν ήταν λυρικό χορικό άσμα, αρχικά προς τον Απόλλωνα ύστερα και σε άλλους θεούς. Μια επίκληση ή ύμνος ευχαριστήριος, αλλά και ως πολεμικό εμβατήριο.
8. Ἴλιον ἱεράν. Από τον Όμηρο η Τροία ονομάζεται ἱερὸν πτολίεθρον, ιερή πόλη.
9. Η Ελένη είχε αδέλφια του δίδυμους Κάστορα και Πολυδεύκη. Ήδη στον Όμηρο αναφέρεται η ντροπή που ένοιωσαν τα αδέλφια της για την πράξη της. Υπήρχε μάλιστα μια παράδοση ότι οι Διόσκουροι οδηγήθηκαν στην αυτοκτονία από αυτή την ντροπή τους.
10. Άλλη μια ναυτική μεταφορά.
11. Το έθιμο να κόβουν τα μαλλιά σε ένδειξη πένθους.
12. Εσκεμμένα η μετάφραση σαν δημοτικό μοιρολόι.
13. Ο Ευριπίδης κλείνει τη θρηνητική μονωδία της Εκάβης με μια νότα χαρούμενων στιγμών από το παρελθόν. Αμέσως θα ακολουθήσουν και πάλι τραγικές στιγμές.

Ο πολιτικός ανήρ

2010-05-03T18:36:00.000+03:00

Ο κατά Θουκυδίδην, λοιπόν, πολιτικός ανήρ πρέπει ‘γνώναι τα δέοντα και ερμηνεύσαι ταύτα, φιλόπολίς τε είναι και χρημάτων κρείσσων’, δηλαδή πρέπει να γνωρίζει τι πρέπει να γίνει, να έχει στην κάθε στιγμή τη σωστές σκέψεις για τις σωστές πράξεις, ιδιαίτερα τις σωστές πράξεις, να μπορεί τις σκέψεις του να τις μεταδώσει στους άλλους, να πείθει γι΄ αυτές, να αγαπά την πατρίδα του και να είναι ανώτερος χρημάτων. Πρέπει ένας πολιτικός να έχει όλες αυτές τις ιδιότητες, γιατί αν γνωρίζει τα δέοντα αλλά δεν μπορεί να τα μεταδώσει, να πείσει γι΄ αυτά ώστε να γίνουν οι σωστές πράξεις, είναι σαν να μην τα γνωρίζει. Κι αν και τα γνωρίζει και τα μεταδίδει, αλλά δεν αγαπά τον τόπο του, τότε δεν ωφελεί σε τίποτε η γνώση του. Κι αν και τα γνωρίζει και πείθει και αγαπά την πόλη του, αλλά νικιέται από το χρήμα, πάλι είναι άχρηστος, γιατί γι ένα πράγμα και μόνο, το χρήμα, το προσωπικό του συμφέρον, θα πουλήσει τα πάντα. (Αυτό το τελευταίο δείχνει πως και στα παλιά τα χρόνια και σε ‘χρυσούς αιώνες’, υπήρχαν πολιτικοί που δεν ήταν κρείσσονες χρημάτων. Όμως τότε δεν έμεναν ατιμώρητοι. Ακόμα κι ο μεγάλος Θεμιστοκλής, που συνετέλεσε στο μεγαλείο της Αθήνας όσο κανείς άλλος πολιτικός ανήρ, ανάμεσα στις κατηγορίες για τις οποίες οδηγήθηκε στην εξορία ήταν και αυτή της φιλοχρηματίας).

Το να γνωρίζει κανείς τα δέοντα για κάθε στιγμή, είναι θέμα βαθιάς μελέτης, γνώσης της ιστορίας και του παρόντος. Αλλά και το ερμηνεύσαι ταύτα, είναι και πάλι θέμα παιδείας και επίμονης άσκησης του νου. Άλλωστε και όλη η πολιτική τέχνη είναι θέμα παιδείας, μάθησης και άσκησης, όπως διακήρυξε ένας άλλος αρχαίος πολιτικός φιλόσοφος, ο Πλάτωνας στον Πρωταγόρα του. Και μέγιστον πολιτικό μάθημα, ίσως το μέγιστον, είναι ο Θουκυδίδης, τον οποίον ο μεγαλύτερος έλληνας πολιτικός των νωτέρων χρόνων, ο Ελευθέριος Βενιζέλος, όχι μόνο διάβαζε από το πρωτότυπο αλλά και τον μετέφρασε.
Με αυτά τα χαρακτηριστικά του πολιτικού ανδρός, το γνώναι τα δέοντα και ερμηνέυειν ταύτα, αρχίζει κι ο Αισχύλος τους Επτά επί Θήβας του. Στον πρώτο κιόλας στίχο, φωνάζει ο Αισχύλος δια στόματος του Ετεοκλή: Ο πολιτικός ηγέτης χρή λέγειν τα καίρια, δηλαδή να λέγει τον κατάλληλο λόγο στην κρίσιμη στιγμή.
Θυμήθηκα πολλές φορές τούτα τα λόγια του Θουκυδίδη και του Αισχύλου, όταν παρακολουθούσα όλους εκείνους που ζητούσαν τελευταίως την ψήφο μας. Κι πολύ περισσότερο τα θυμήθηκα αυτές τις μέρες με τα γεγονότα γύρω από το θέμα των κεραιών (και όχι των κεραίων βέβαια, φίλοι δημοσιογράφοι). Και διερωτήθηκα με θλίψη: πόσοι στ΄ αλήθεια πολιτικοί μας έχουν την παιδεία και την ικανότητα γνώναι τα δέοντα και ερμηνεύσαι ταύτα. Και ακόμα, ποιος έχει την ικανότητα και το θάρρος να λέγει τα καίρια, δηλαδή τον κρίσιμο λόγο στην κρίσιμη στιγμή;

Δημοσιεύθηκε στον Φιλελεύθερο τον Ιούνιο του 2001

ΕΙΡΗΣΘΩ

2010-05-03T16:07:00.000+03:00

Κωστής Κολώτας

ΜΕ ΤΟΝ ΛΑΖΑΡΟ ΜΑΥΡΟ
Μ Ι Α ΜΕΓΑΛΗ και σπουδαία παρέα υποδέχεται σήμερα στην αντίπερα όχθη της Αχερουσίας τον αναχωρήσαντα Κωστή τον Κολώτα μας. Είν’ ο Αισχύλος με τον Σοφοκλή, τον Ευρυπίδη και τον Αριστοφάνη. Είν’ ο Θουκυδίδης με τον Ηρόδοτο. Και τον παππούλη τον Όμηρο. Ο Ισοκράτης, με τον Δημοσθένη, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Συμπόσιον χαρμόσυνου καλωσορίσματος ετοίμασαν. Για έναν ξεχωριστό, δικό τους. Τόσα και τόσα χρόνια, ηδονικά παιδευόταν και εύχαρις παίδευε με τη δική τους αθάνατη παίδευση. Στη λεπτουργική απόλαυση του προαιώνιου αριστουργήματος της τελειότερης γλώσσας και του πιο εκλεπτυσμένου οικουμενικού πνεύματος της αειθαλούς σοφίας και πολιτισμού. Μα δεν ήταν μόνο η αναζήτηση της ετυμολογίας, τα περίπλοκα δρομολόγια του συντακτικού, οι ευφυείς μεταφράσεις στα καταλληλότερα σημερινά, ανάλογης ενέργειας και ειρμού. Δεν ήταν μόνο η ακριβής εξιχνίαση και πιστή απόδοση του νοήματος. Ήταν, προπάντων, η ενσάρκωσή του. Προσωπική στάση ζωής. Και τρόπος βίου. Εξ ου και Δάσκαλος, με δέλτα κεφαλαίο ο Κωστής ο Κολώτας. Για, κατά παρασάγγας, περισσότερους, από όσοι ευτύχησαν μαθητές και μαθήτριες να τον έχουν στην έδρα. Και απ’ όσοι τις μεταφράσεις του αποστήθιζαν, για να τις ανεβάζουν στα θέατρα.
Σ Α Ν ΤΡΙΣΕΥΤΥΧΙΣΜΕΝΟ παιδάκι για μια τόση δα, εκπληκτική δε, καινούργια του ανακάλυψη: Στα Κοιλίνια της Πάφου, πριν από καμιά δεκαπενταριά χρόνια, με την υπέργηρη γιαγιούλα που τού 'λεγε για τον γέρο της πως «ήρτεν που το περβόλιν λυχναφής τζι εκάτσαμεν να φάμεν». Και τρελάθηκε απ’ τη χαρά του ο Κωστής, πώς επιβίωσε στην κυπριακή διάλεκτο, μετά από δυόμιση χιλιάδες χρόνια, ως επιρρηματικό κατηγορούμενο «λυχναφής», το «περί λύχνων αφάς» (την ώρα π’ ανάβουμε τους λύχνους) που έγραφε στο VII-215 της Ιστορίης του ο Ηρόδοτος! Κι ύστερα αποφαινόταν πώς, πράγματι, ίσως δεν έδωσαν, ούτε ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ούτε ο Ι. Θ. Κακριδής, ούτ’ ο Α. Σ. Βλάχος κι οι λοιποί μεταφραστές του Θουκυδίδη, την πρέπουσα ενεργητικότατη δημοκρατική σημασία στο ρήμα «πολιτεύουσιν» του Β-46 στον Περικλέους Επιτάφιο…
Σ Τ Ο Ν ΙΕΡΟ ναό της Αγίας Τριάδος, στις 13.30, κατευοδώνει σήμερα η Λεμεσός, όν ευτύχησε να έχει καλόν και χρηστόν δημότη της. Κι η αγάπη πάντων και πασών, συμπαράσταση και παρηγοριά για τους τεθλιμμένους οικείους του, στο δεύτε τελευταίον ασπασμόν τω ηγαπημένω. Που μεταβαίνει σε Χώρα Ζώντων και σ’ Ευφραινομένων Κατοικία. Όπου το αρχαίον κάλλος αναμορφώσασθαι, με τον γλυκασμό της του Χριστού ωραιότητος.
Καλόν Παράδεισο Κωστή Κολώτα. Θα μας λείψεις πολύ κι εμάς, Δάσκαλε.

Εφημερίδα Σημερινή 16 Μαρτίου 2010

ΕΠΙΚΗΔΕΙΟΣ ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΚΑΙ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΖΑΜΠΟΓΛΟΥ

2010-05-03T15:51:00.000+03:00

Το 1963 είμαστε στις πρώτες τάξεις του Γυμνασίου όταν ο Κωστής Κολώτας μπήκε στην τάξη κρατώντας ένα δίσκο βινυλίου και ένα πικ-απ μπαταρίας. Για πρώτη φορά αντί για υπερσυντέλικους και δοτικές ήχησε στην τάξη το τραγούδι του Ερωτόκριτου:
Άκουσες Αρετούσα μου
τα θλιβερά μαντάτα.
Αυτό θυμήθηκα μόλις έμαθα και εγώ τα δικά σου μαντάτα. Και ξανασκέφτηκα τι μας πρόσφερες, πόσους δρόμους μας άνοιξες, όχι μόνο για να γνωρίσουμε αλλά για να αγαπήσουμε την ελληνική γλώσσα.
Δίχως στόμφους, χωρίς έπαρση, ήσουν ο δικός μας Κωστής, ο δάσκαλος, ο Κωστής της παρέας, της ταβέρνας, ο Κωστής του Άρη, του ΘΟΚ, του ΡΙΚ, της ΠΟΛΗΣ, του Καναλιού, της ΕΘΑΛ.
Ήσουν παντού και από παντού μας λείπεις. Από όλους τους ρόλους που έπαιξες στη ζωή και σαν πρωταγωνιστής στην υπευθυνότητα της δράσης και πάλι πίσω από τα παρασκήνια χωρίς προβολείς να συμπαρατάσσεσαι σαν αδελφός στις δυσκολίες όλων και δεν ήταν λίγες.
Γίναμε όλοι φίλοι σου. Από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας μέχρι τον πλανόδιο της γειτονιάς. Ήσουν σημείο αναφοράς. Μας γοήτευσες με την ειλικρίνεια σου, την ανθρωπιά σου, την απλότητα του μεγαλείου του πνεύματος σου.
Ως δάσκαλος μας δίδαξες το ευ ζην. Ως λόγιος την αισθητική. Ως φίλος την συμπαράσταση. Ως άνθρωπος το ανεπιτήδευτο της παρουσίας σου.
Μαζί σου, δίπλα σου η υπέροχη φιλόλογος η Νάνα με τη μεγάλη καρδιά και το πάντα ανοιχτό σπίτι.
Μαζί σου η αγάπη του Κρίστη, της Χαράς, της Μαρίας των συντρόφων και των παιδιών τους.
Μαζί σου η αγάπη της Όλγας, του Φρίξου και ιδιαίτερα του Τίτου.
Κωστή μου πραγματικά σε θέλουμε ακόμα μαζί μας. Μας λείπεις. Εσύ θέλεις να πας στο Άρσος εκεί που ξεκίνησες γιατί ξέρεις και μας το έμαθες:
«Ανδρών γαρ επιφανών πάσα γη τάφος και ου στηλών μόνον εν τη οικεία σημαίνει επιγραφή αλλά και εν τη μη προσηκούση άγραφος μνήμη παρ εκάστω της γνώμης μάλλον ή του έργου ενδιαιτάται».
Γιατί τάφος των επιφανών ανδρών είναι κάθε τόπος και το πέρασμα τους δεν το φανερώνει μόνο η επιγραφή σε μια στήλη της πατρίδας τους, αλλά η άγραφη ανάμνηση που είναι χαραγμένη στις καρδιές των ανθρώπων. Θουκυδίδης.
Κωστή μου καλό σου ταξίδι.
Το χώμα του Άρσους θα είναι σίγουρα ελαφρύ.

ΚΟΥΒΕΝΤΑ ΜΕ ΕΝΑ ΦΙΛΟ ΣΤΟ ΚΑΝΑΛΙ6-ΓΥΝΑΙΚΑ

2010-05-03T09:46:00.000+03:00

ΕΚΠΟΜΠΗ ΔΩΔΕΚΑΤΗ

Θα μιλήσουμε λοιπόν για τη γυναίκα στο αρχαίο Δράμα, την τραγωδία και την κωμωδία.
Θέλω να τονίσω πως το θέατρο είναι ο πιο πιστός και ο πιο ευαίσθητος καθρέφτης μιας εποχής. Σχεδόν πάντα ασχολείται με τα κοινωνικά και πολιτικά θέματα της εποχής του, ακόμα και όταν καταφεύγει σε παλαιότερες ιστορίες και μύθους ή ιστορικά γεγονότα, με ήρωες μυθικούς ήρωες ή προσωπικότητες του παρελθόντος. Κι’ αυτή είναι η περίπτωση της αρχαίας τραγωδίας.
Υπάρχουν πολλά πολυσέλιδα και περισπούδαστα συγγράμματα, άρθρα, μελέτες για τις γυναικείες μορφές στην αρχαία τραγωδία. Πολλές ειδικές μελέτες επίσης για το δύσκολο και δυσεπίλυτο θέμα: κατά πόσο και σε πιο βαθμό τα κείμενα της αρχαίας τραγωδίας αντανακλούν ή περιγράφουν, έμμεσα ή άμεσα τη θέση της γυναίκας στην εποχή τους.
Ενώ στα άλλα πεζά κείμενα, ιστορικά, ρητορικά, φιλοσοφικά, τοποθετούν την γυναίκα μέσα στο σπίτι, στο παρασκήνιο, θα λέγαμε της ζωής, αντίθετα στα θεατρικά κείμενα - τραγωδία και κωμωδία - παρουσιάζονται γυναίκες στη σκηνή, εις θέα και ακρόαση όλων, να μιλούν δημόσια, και μάλιστα, όπως θα δούμε, με παρρησία και γενναιότητα.
Αυτή η διαφορά και αντίθεση μεταξύ της σιωπής των γυναικών στο πεζό και της παρρησίας στη δραματική ποίηση, ερμηνεύτηκε με διάφορους τρόπους στα νεώτερα χρόνια, στη μεταφροϋδική λεγόμενη εποχή, όταν η φιλολογική έρευνα και η ψυχαναλυτική αντιμετώπιση του φαινομένου, απάλλαξε τους ερευνητές από το σύνδρομο του μισογυνισμού και της μονολιθικής θα λέγαμε άποψης για τον αποκλεισμό των γυναικών. Σ΄ αυτό βέβαια συνετέλεσαν και τα συνεχώς αυξανόμενα φεμινιστικά κινήματα των αρχών του 20ου αιώνα.
Έτσι, ένας από τους πρωτοπόρους στην καινούργια αντιμετώπιση της αρχαίας τραγωδίας, ο Κίττο, θα πει πως δεν είναι δυνατό να πιστέψουμε πως οι δραματικοί ποιητές έχουν γύρω τους, στην κοινωνία που ζουν το 5ο αιώνα, μόνο γυναίκες αποκλεισμένες από την κοινωνία και βωβές, και ανατρέχουν σε παλαιότερες εποχές στη μυθολογία και τον Όμηρο, για να βρούνε αυτές τις δυναμικές, θαρραλέα ομιλούσες γυναίκες, όπως μια Ηλέκτρα, μια Κλυταιμνήστρα, μια Αίθρα, μια Μήδεια. Πρέπει να υποθέσουμε το αντίθετο. Ότι υπάρχουν στη σύγχρονή τους κοινωνία τέτοιες, απελευθερωμένες γυναίκες

Ηλέκτρα

Σταχυολογήματα από την εκπομπή του Κωστή Κολώτα "Κουβέντα με ένα φίλο" στον ραδιοφωνικό σταθμό Κανάλι 6 της Λεμεσού. Ενότητα ΓΥΝΑΙΚΑ

ΕΚΠΟΜΠΗ ΚΟΥΒΕΝΤΑ ΜΕ ΕΝΑ ΦΙΛΟ ΣΤΟ ΚΑΝΑΛΙ 6-ΓΥΝΑΙΚΑ

2010-05-02T23:41:00.000+03:00

ΕΚΠΟΜΠΗ ΔΕΚΑΤΗ

Είπαμε σε περασμένα σημειώματα μας ότι από μερικά διασωθέντα κείμενα βγάζουμε γενικά συμπεράσματα των οποίων η αξιοπιστία συνεχώς αμφισβητείται. Αλλά, αδυναμία επίσης είναι και ότι από τα δεδομένα ενός συγκεκριμένου χώρου, βγάζουμε συμπεράσματα για όλο τον Ελληνικό χώρο. Τα κείμενά μας, όπως τα κείμενα της αρχαίας Ελληνικής τραγωδίας, είναι όλα Αθηναϊκά. Κι όμως η Ελένη ήταν Σπαρτιάτισσα, η Κλυταιμνήστρα ήταν Αργίτισσα, η Ιοκάστη είναι Θηβαία, κι οι τραγικοί μας τις παρουσιάζουν να μιλάνε σαν Αθηναίες.
Τι συνέβαινε σε όλες τις άλλες πόλεις. Τι συνέβαινε στην Σπάρτη για παράδειγμα. Πολλοί, κι όσοι από μας πέρασαν από τα σχολεία μας, ελάχιστα ακούσαμε για την ιδιωτική ζωή στη Σπάρτη, εκτός για τον μέλανα ζωμό. Ποιά ήταν η θέση της γυναίκας στην Σπάρτη; Δυο συγγραφείς, Ξενοφών και το Πλούταρχος μας δίνουν αρκετά ενδιαφέροντα στοιχεία, τα οποία μας αποσιωπούσαν στην εποχή που είμαστε μαθητές, γιατί δεν στήριζαν τις αντιφεμινιστικές ιδέες τότε της κοινωνίας, και εν πολλοίς και της εκκλησίας.

Ο Ξενοφών προσεγγίζει το θέμα των γυναικών στο πρώτο κεφάλαιο της Λακεδαιμονίων Πολιτείας.: «Οι άλλοι Έλληνες απαιτούν απ' τις κοπέλες να υφαίνουν καταδικασμένες σε ακινησία, το ίδιο με τους περισσότερους τεχνίτες οι οποίοι κάνουν καθιστική ζωή. Με τέτοια όμως ανατροφή πώς πρέπει να περιμένει κανείς ότι θα κάνουν σπουδαία παιδιά; Ο Λυκούργος όμως θεωρώντας ότι και οι δούλες είναι ικανές να υφαίνουν, ενώ για τις ελεύθερες γυναίκες ότι το σπουδαιότερο έργο είναι η τεκνοποίηση, γι' αυτό πρώτα όρισε να γυμνάζονται τα κορίτσια εξίσου με τα αγόρια έπειτα, να συναγωνίζονται μεταξύ τους οι γυναίκες, εξίσου με τους άνδρες, στο τρέξιμο και την αντοχή, γιατί πίστευε πως σαν είναι κι οι δύο γονείς δυνατοί, και τα παιδιά τους θα γίνουν δυνατότερα»
Βλέπετε εδώ ανατρέπεται μια επικρατούσα άποψη πως οι γυναίκες δεν είχαν σχέση με τον αθλητισμό. Αυτό συνέβαινε στην Αθήνα. Στη Σπάρτη και αθλούνταν και συμμετείχαν σε αγώνες. Βέβαια δεν πήγαιναν στους Πανελλήνιους αγώνες. Αλλά να μη ξεχνάμε πως οι αγώνες εκείνοι ήτανε και μια μορφή πολιτικής πράξης, όπου είχαν οι άνδρες την εξουσία. (Μήπως τώρα δεν την έχουν;)

ΕΚΠΟΜΠΗ ΕΝΔΕΚΑΤΗ

Είδαμε στην περασμένη εκπομπή πως στη Σπάρτη έχουμε τη γυναίκα να ζει μια ζωή και να έχει μια θέση διαφορετική από ότι σε άλλα μέρη της Ελλάδας, και κυρίως από την Αθήνα, όπου κυρίως στηριζόμαστε για να βγάλουμε τα συμπεράσματά μας για τη γυναίκα στην αρχαιότητα. Έτσι λοιπόν, πρόκειται για μια ζωή στους αντίποδες της ζωής των «άλλων Ελλήνων» που κλείνουν μέσα στο σπίτι τις γυναίκες τους. Ένα μέρος της ζωής της είναι μια ζωή έξω από το σπίτι, η οποία δεν ξεχωρίζει απ' τη ζωή των ανδρών.
Μετά τον ιστορικό Ξενοφώντα, ο Πλούταρχος γράφει για τη γυναίκα στη Σπάρτη: «Τα σώματα των παρθένων ενίσχυσε με την άσκηση στον δρόμο, την πάλη και το ρίξιμο δίσκου και ακοντίου... Αφαίρεσε κάθε μαλθακότητα και παραμονή στη σκιά και θηλυπρέπεια και συνήθισε τις νέες όχι λιγότερο από τους νέους και στις δημόσιες γιορτές να λαμβάνουν μέρος γυμνές και σε μερικούς ναούς να χορεύουν και να τραγουδούν, ενώ ήσαν παρόντες οι νέοι και τις έβλεπαν»
Σχετικά με το σπαρτιατικό γάμο, ο Ξενοφών περιορίζεται στο να δώσει στοιχεία: απ' τη μια μεριά η υποχρέωση των ανδρών να παντρευτούν στην ακμή της ηλικίας τους, απ' την άλλη αυστηροί νόμοι που αφορούσαν τις σχέσεις μεταξύ των συζύγων. «Καθώς έβλεπε όμως ότι οι άλλοι άνδρες τον πρώτο καιρό του γάμου τους συνευρίσκονται με τις γυναίκες τους χωρίς μέτρο, θεσμοθέτησε και γι ' αυτό το θέμα τα αντίθετα. Όρισε δηλαδή να μπαίνει στο δωμάτιο της γυναίκας του ο σύζυγος με ντροπή μην τον δουν και με τον ίδιο τρόπο να φεύγει. Μ' αυτόν τον τρόπο η συνεύρεσή τους θα γινόταν κατ' ανάγκην πιο ποθητή και στην περίπτωση που αποκτούσαν παιδιά, θα γίνονταν τα παιδιά πιο ρωμαλέα παρά αν έκαναν κατάχρηση της απόλαυσής τους»
Μετά από αυτή τη γενική εισαγωγή για τη θέση της γυναίκας στην αρχαιότητα, θα πάμε στην αρχαία τραγωδία.
Μετά την Ομηρική ποίηση, όπου βρίσκουμε πολλές και κυρίαρχες εν πολλές γυναικείες μορφές (ας θυμηθούμε την Πηνελόπη, τη Ναυσικά, την Ευρύκλεια, και τις γυναικείες θεές και νύμφες, την Αθηνά, την Αφροδίτη, την Κίρκη, την Καλυψώ, την Θέτιδα, υπάρχει μια σιωπή, ένα κενό στους αρχαϊκούς χρόνους (7ος, 6ος αιώνας). Και ξαφνικά έχουμε την τραγική ποίηση όπου γυναικοκρατείται, θα λέγαμε η θεατρική σκηνή. Αυτό θα μας απασχολήσει στις επόμενες εκπομπές. Και θα συναντήσουμε γυναίκες που έμειναν στην ιστορία κι έγιναν παγκόσμια σύμβολα: Θα δούμε μια Αντιγόνη, μια Ιφιγένεια, μια Ηλέκτρα, μια Άλκηστη...

ΕΚΠΟΜΠΗ ΚΟΥΒΕΝΤΑ ΜΕ ΕΝΑ ΦΙΛΟ ΣΤΟ ΚΑΝΑΛΙ 6-ΓΥΝΑΙΚΑ

2010-05-02T23:27:00.000+03:00

ΕΚΠΟΜΠΗ ΕΝΝΑΤΗ

Υπάρχει ένα σύγγραμμα του 5ου αιώνα που αναλύει αυτή τη θέση κι αυτό το ρόλο της γυναίκας. Είναι ο Οικονομικός του Αθηναίου Ξενοφώντος. Εκεί καθορίζονται σαφώς και οι ρόλοι ανδρός και γυναικός, η γυναίκα υπεύθυνη για τα εντός, ο άντρας για τα εκτός.
Γι’ αυτά τα εντός, μιλήσαμε πιο πάνω, και θα προσθέσουμε την τεκνοποιία και τη συνέχιση της οικογένειας και του γένους. Τα εκτός παλαιότερα ήταν το κυνήγι και ο πόλεμος, όμως με την επικράτηση της δημοκρατίας, σε ιστορικούς χρόνους, όπου τοποθετείται και η τραγωδία, χώρος για τις εκτός δραστηριότητες των ανδρών έγινε η αγορά. Ως χώρος του πολιτικού γίγνεσθαι, και ως χώρος οικονομικής δραστηριότητας, δηλαδή εμπορίου και βιοτεχνίας. Και βέβαια πάντοτε, δυστυχώς, εκεί αποφασιζόταν και ο πόλεμος, που σπάνια έλειπε από τον αρχαίο κόσμο (Αλλά κι τον σημερινό, πόσο λείπει;)
Έτσι τα εκτός αποτελούν την πόλιν, αυτή την μοναδική κι ανεπανάληπτη κοινωνική και πολιτική μονάδα της αρχαιότητος. Κι από αυτήν την πόλιν έμεινε μακριά η γυναίκα, και παρέμεινε, και στην εποχή της απόλυτης δημοκρατίας, περιορισμένη στον οίκον. Η γυναίκα δεν έγινε ποτέ πολίτης. Και αν και βρίσκομε προς το τέλος του πέμπτου αιώνα και τις αρχές του τέταρτου το θηλυκό γένος της λέξης η πολίτις, με ιώτα, της πολίτιδος, όμως στο σπίτι μέσα είχε εξουσία, θα λέγαμε βασιλική εξουσία.

Μια μικρογραφία της Πηνελόπης και της Κλυταιμνήστρας είναι και η Αθηναία του 5ου αιώνα. Κι η θέση αυτή δεν μετεβλήθη πολύ, παρόλο που πέρασαν τέσσερις αιώνες από την εποχή των Ομηρικών επών. Όπως πολύ χαρακτηριστικά αναφέρει η Γαλλίδα Γλωντέ Μοσσέ, που ασχολήθηκε ειδικά για το θέμα, από απόψεως πολιτικών δικαιωμάτων, από απόψεως των εκτός οίκου, στην πόλιν, η γυναίκα έμεινε πάντα μια ανήλικη. Και μάλιστα αυτή η μη ενηλικίωση επιβεβαιώνεται και από την ανάγκη να έχει πάντα ένα κηδεμόνα, έναν κύριο, πρώτα τον πατέρα της, μετά το σύζυγο, και αν αυτός πεθάνει, τον πρωτότοκο υιόν.

ΠΗΝΕΛΟΠΗ

ΚΟΥΒΕΝΤΑ ΜΕ ΕΝΑ ΦΙΛΟ ΣΤΟ ΚΑΝΑΛΙ6-ΓΥΝΑΙΚΑ

2010-05-02T19:27:00.000+03:00

ΕΚΠΟΜΠΗ ΕΚΤΗ

Μιλούμε για τη θέση της γυναίκας στην Ομηρική εποχή. Να πούμε λίγα για το θεσμό του γάμου. Η μονογαμία επικρατεί και στους Έλληνες της εποχής των ομηρικών επών (Αγαμέμνων, Οδυσσέας, Μενέλαος) και στους μη Έλληνες (Πάρις, Έκτορας - εξαίρεση ο Πρίαμος, που έκανε παιδιά και με άλλες γυναίκες).
Ίσως ο γάμος δεν ήταν ακόμα σαφώς καθορισμένος κοινωνικός θεσμός και πολύ λιγότερο μέρος μια νομοθεσίας που δεν υπήρχε ακόμα, αλλά για πόσα άλλους θεσμούς υπήρχε νομοθεσία; Όμως αυτό δεν πρέπει να μας οδηγήσει στο συμπέρασμα, όπως οδήγησε πολλούς παλαιότερα, και πέρασε αυτή η άποψη και σε μας, τους μη ειδικούς, πως ο γάμος ήταν μια απλή πράξη συναλλαγής, περίπου εμπορικής συναλλαγής. Είναι πολλά τα χωρία που μας δείχνουν πως υπήρχε μια συζυγική στοργή κι ένας σεβασμός στη γυναίκα-σύζυγο, και μάλιστα δίχως τον πειθαναγκασμό του νόμου, ή τις έμμεσες ή άμεσες διατάξεις της θρησκείας, που είναι κι αυτές μια μορφή νόμου. Είναι χαρακτηριστικά τα αποσπάσματα από τον Όμηρο:
Ο Οδυσσέας στο Β της Ιλιάδας λέει:
Τι κι ένα μήνα από το ταίρι σου να λείψεις μόνο,
Βαρυγκομίζεις στο πολύκουπο καράβι σου....
Κι ο Αχιλλέας στο Ι, θα πει για την αγαπημένη του τη Βρησηίδα:
Οι Ατρείδες μόνο στις γυναίκες τους έχουν αγάπη;
Ποιος καλόγνωμος και μυαλωμένος άντρας
Δεν νοιώθει αγάπη και δεν γνοιάζεται το ταίρι του;

Και θα ψάξει πολύ κανείς, αγαπητοί μου, να βρει στην παγκόσμια λογοτεχνία, ακόμα και τη σύγχρονη, ένα ζευγάρι-πρότυπο συζυγικής στοργής, σεβασμού, αγάπης, όπως εκείνο του Έκτορα και της Ανδρομάχης. Στην περίφημη συνάντηση τους, λίγο πριν σκοτωθεί ο Έκτορας, θα δείξει όλη την άγνοια του για το ταίρι του: Ιλιάδος Ζ΄
Μα τόσο εγώ των Τρώων δεν γνοιάζομαι τα πάθη
Κι ούτε για την Εκάβη νοιάζουμαι και για τον Πρίαμο τόσο
Και για τα αδέλφια μου, που κάποτε περίσσια κι αντρειωμένα
Θα κυλιστούν στη σκόνη απ’ των εχθρών τα χέρια,
Όσο για σένα γυναίκα μου, όταν κάποιος Αργίτης πάρει τη λευτεριά σου
Και ξωπίσω του σε σέρνει δακρυσμένη...

ΚΟΥΒΕΝΤΑ ΜΕ ΕΝΑ ΦΙΛΟ ΣΤΟ ΚΑΝΑΛΙ6-ΓΥΝΑΙΚΑ

2010-05-02T17:54:00.003+03:00

ΕΚΠΟΜΠΗ ΟΓΔΟΗ

Υπάρχει, πράγματι, ένας αποκλεισμός της γυναίκας στο σπίτι, υπάρχει ένας περιορισμός στο ρόλο της, υπάρχει μια στέρηση των ελευθεριών που μόλις τα τελευταία χρόνια αναγνωρίσθηκαν στη γυναίκα, στον δυτικό κυρίως κόσμο, γιατί ξέρουμε τι συμβαίνει σε άλλες χώρες, και μάλιστα στο μέγιστο μέρος του πληθυσμού της γης. Όμως είναι λάθος να ξεκινούμε από αυτό και να αποδίδουμε μισογυνισμό στην Ομηρική εποχή. Αντίθετα υπάρχει σεβασμός, αγάπη αλλά και θαυμασμός στη γυναίκα.
Φτάνει να αναφέρουμε ένα γεγονός, μάλιστα συγκριτικά με άλλες αρχαίες κοινωνίες. Στο ν της Οδύσσειας ο Οδυσσέας κατεβαίνει στον Άδη. Και συναντά εκεί διάσημες γυναίκες του παρελθόντος, που έμεινα στη μνήμη των ανθρώπων για τα έργα και την αρετή τους. Έγραψαν δηλαδή ιστορία, όπως λέμε. Αντίθετα σε μια παρόμοια σκηνή στην Αινειάδα, που γράφτηκε σε μια μεταγενέστερη εποχή, ο Αινείας συναντά στον Άδη κυρίως μια σειρά από άντρες, μελλοντικούς στρατιωτικούς και πολιτικούς ήρωες, άνδρες που θα γράψουν ιστορία.
Είναι γενικά παραδεκτή αρχή, και οικονομική και κοινωνική, πως οι αλλαγές στην παραγωγή και στους τρόπους της παραγωγής, φέρνουν αλλαγές στην κοινωνία, καμιά φορά πολύ μεγάλες και ραγδαίες αλλαγές, ανάλογες με τις μεγάλες και ραγδαίες αλλαγές στην παραγωγή. Τέτοιες μεγάλες αλλαγές στην νεώτερη εποχή έχουμε με την εκβιομηχάνιση που έφερε την βιομηχανική επανάσταση, ο εξηλεκτρισμός που άλλαξε και τον κόσμο και την κοινωνία.
Στην Ομηρική εποχή η μεγάλη παραγωγική μονάδα ήταν οίκος: εκεί έγνεθαν το μαλλί, εκεί ύφαιναν, εκεί γινόταν χιτώνας εκεί αλεθόταν το σιτάρι κι γινόταν ψωμί, εκεί μεγάλωνε ο χοίρος για να δώσει το κρέας και το λίπος πολλών μηνών, εκεί μεγάλωναν οι κότες για να δώσουν τα αυγά και ούτω καθ΄ εξής. Ήταν ο οίκος των αρχαίων. (Δεν υπήρχαν τότε τα καταστήματα και οι υπεραγορές).
Διευθυντής, το τονίζω, αλλά και εργάτης αυτής της τόσο ουσιαστικής για την επιβίωση της οικογένειας πολλαπλής παραγωγικής μονάδας ήταν η γυναίκα. Τηρουμένων των αναλογιών, είναι σαν να πούμε σήμερα πως η γυναίκα έχει την απόλυτη ευθύνη και τη διεύθυνση της παραγωγής, γεωργικής, βιομηχανικής και γενικά της οικονομικής δραστηριότητας στον σύγχρονο κόσμο, πράγμα που βέβαια δεν συμβαίνει.

ΚΟΥΒΕΝΤΑ ΜΕ ΕΝΑ ΦΙΛΟ ΣΤΟ ΚΑΝΑΛΙ6-ΓΥΝΑΙΚΑ

2010-05-02T15:59:00.001+03:00

ΕΚΠΟΜΠΗ ΕΒΔΟΜΗ

Κι όταν πάμε στην Οδύσσεια, εκεί θα βρούμε τη συζυγική στοργή και τον πόθο για τη σύζυγο στον πιο ψηλό βαθμό στον Οδυσσέα, και βέβαια τη συζυγική πίστη και προσήλωση στον σύζυγο, στο πρόσωπο της Πηνελόπης. Αλλά μας ενδιαφέρει εδώ η θέση που έχει η γυναίκα στη ζωή και την καρδιά του άντρα. Κι είναι γεγονός πως ο Οδυσσέας δεν αποτελούσε και τον ιδανικό πιστό σύζυγο (καλά πέρασε με την Καλυψώ), αλλά το να γυρίσει στο σπίτι του (στον οίκον του και στη σύζυγό του) είναι ο σταθερός και αμετάθετος σκοπός του και το ασίγαστο πάθος του. Κι όταν επί τέλους το κατορθώνει, ακόμα και η θεά Αθηνά επεμβαίνει για να επιμηκύνει, να μεγαλώσει την ερωτική τους νύχτα...
Απήχηση αυτού έχουμε σε ένα δικό μας λαϊκό δίστιχο, όπου το ερωτικό ζευγάρι την πρώτη νύχτα του γάμου παρακαλούν το θεό να επιμηκύνει τη νύχτα...
Εκεί που φαίνεται πως η γυναίκα, τουλάχιστον η γυναίκα της Αριστοκρατίας, είχε πρωταρχικό ρόλο στα του οίκου, εις τα εντός, όπως είπαμε πριν. Αφθονούν κι εδώ τα αποσπάσματα στα οποία φαίνεται αυτή η θέση. Ακόμα και τα κελάρια και τα θησαυροφυλάκια του οίκου είναι στη δικαιοδοσία της γυναίκας. Για τα έξω, φροντίζει ο άντρας. Η γυναίκα, εντός του οίκου είχε τη δυνατότητα να συμμετέχει ακόμα και στα συμπόσια και στις συσκέψεις του άντρα της με τους πολίτες. Η Ελένη, η Εκάβη, η Αρήτη, σύζυγος του βασιλιά των Φαιάκων Αλκίνοου, δεν είναι απλά σύζυγοι των βασιλιάδων, αλλά βασίλισσες. Σε κατοπινότερους χρόνους, ακόμα και σήμερα έχουμε βασιλικές συζύγους, αλλά και βασιλικούς συζύγους.
Όμως, είναι αλήθεια ότι συχνά πυκνά, ακούμε να τονίζεται και ο κυριαρχικός ρόλος των ανδρών ακόμα και για κάποια ζητήματα μέσα στο σπίτι. Ο ενηλικιωθείς Τηλέμαχος θα πει στη μάνα του, την Πηνελόπη:
Μα γύρνα απάνω σπίτι σου, και γνοιάσου τις δουλειές σου,
τον αργαλειό, τη ρόκα σου και πες στις παρακόρες
να τρέξουν στη δουλειά κι αυτές.
Τα λόγια είν’ αντρίκεια δουλειά, και ξέχωρα δική μου.
Γιατί είμαι αφέντης μεσ’ το σπίτι μου.

Τηλέμαχος και Πηνελόπη

Σταχυολογήματα από την εκπομπή του Κωστή Κολώτα "Κουβέντα με ένα φίλο" στον ραδιοφωνικό σταθμό Κανάλι 6 της Λεμεσού. Ενότητα ΓΥΝΑΙΚΑ

ΚΟΥΒΕΝΤΑ ΜΕ ΕΝΑ ΦΙΛΟ ΣΤΟ ΚΑΝΑΛΙ6-ΓΥΝΑΙΚΑ

2010-05-02T10:35:00.002+03:00

ΕΚΠΟΜΠΗ ΠΕΜΠΤΗ

Λέγαμε, λοιπόν, πως η αρχαία κοινωνία ήταν διηρημένη σε δύο τάξεις: τους αριστοκράτες, τους ευγενείς ή ολίγους, και τον απλό λαό, τους πολλούς.
Όπως και οι άνδρες ήρωες, έτσι και οι γυναίκες, που βρίσκουμε στα αρχαία κείμενα των ποιητών, του Ομήρου, των τραγικών συγγραφέων, ανήκουν στην αριστοκρατία: είναι βασίλισσες, βασιλοπούλες, αρχόντισσες. Λείπουν οι γυναίκες του λαού. Είναι χαρακτηριστικό πως ακόμα κι οι δούλες για τις οποίες γίνεται λόγος κι όχι για τις ελεύθερες απλές γυναίκες, προέρχονται από ψηλή γενιά και ξέπεσαν, συνήθως ως αιχμάλωτες πολέμου. Απουσιάζουν λοιπόν οι γυναίκες της συντριπτικής πλειονότητας. Κι ακριβώς εδώ μπαίνει το ερώτημα, αυτά που ίσχυσαν για την αριστοκρατία, ίσχυαν και τους απλούς ανθρώπους. Τι συνέβαινε σε νεώτερες εποχές, δηλαδή 1-2 αιώνες πριν; Τα συμβαίνοντα και οι θεσμοί και οι συνήθειες των αρχόντων, των αριστοκρατών συνέπιπταν με εκείνα του απλού λαού;
Κάποιοι, λοιπόν, από τους θεσμούς, τις συνήθεις της Ομηρικής εποχής, της εποχής της αριστοκρατίας, απομονώθηκαν και τονίστηκαν ιδιαίτερα για να αποδείξουν την ταπεινωτική θέση της γυναίκας τότε.
Τέτοια συνήθεια ήταν η αγορά της συζύγου. Ήταν μεν διαδεδομένος τρόπος, θεσμός, όχι όμως και ο μοναδικός. Αντίθετα έχουμε εξ ίσου πολλές περιπτώσεις που ο άντρας δίνει δώρα, δίνει την προίκα δηλαδή, τα έδνα ή έεδνα για να πάρει γυναίκα. Κι ακόμα, κάποιοι άλλοι ούτε παίρνουν, ούτε δίνουν προίκα. Ο Αχιλλέας, ο πιο θαυμαστός και πρότυπο ήρωα και της αρχαιότητας αλλά και νεώτερων εποχών, θα πάρει την κόρη του Αγαμέμνονα δίχως έδνα.
Στην Οδύσσεια διαβάζουμε πως την Πηνελόπη, αν δεν γυρίσει ο Οδυσσέας, θα την στείλει στον κύρη της ο γιος της ο Τηλέμαχος, από όπου θα μπορούν να την ζητήσουν οι μνηστήρες, δίνοντας εκείνοι έδνα.

Ο Ευριπίδης, αργότερα, θα απομονώσει τη συνήθεια η γυναίκα να δίνει δώρα, και με την σκληρή του γλώσσα, θα βάλει τη Μήδεια να πει*, όπως θα ακούσουμε στον σχετικό μονόλογο αργότερα, πως οι γυναίκες πληρώνουν για να αγοράσουν άντρα. Bέβαια, όσους τους βόλευε η πληροφορία αυτή, και βέβαια ήταν άνδρες, πήραν αυτό το απόσπασμα του Ευριπίδη και το υπερτόνισαν, όπως συνέβη και με άλλες συνήθειες οι οποίες ήταν αρνητικές για τη γυναίκα.

* Τον μονόλογον αυτόν της Εκάβης θα αναρτήσω σύντομα μαζί και με πολλούς άλλους στο ιδιαίτερο κεφάλαιο ΜΟΝΟΛΟΓΟΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ (Τ.Κολώτας)

ΚΟΥΒΕΝΤΑ ΜΕ ΕΝΑ ΦΙΛΟ ΚΑΝΑΛΙ6 : ΓΥΝΑΙΚΑ

2010-05-02T08:11:00.002+03:00

ΕΚΠΟΜΠΗ ΤΕΤΑΡΤΗ

Λέγαμε στη χθεσινή εκπομπή μας πως οι πληροφορίες μας, γενικά οι γνώσεις μας για τη θέση της γυναίκας και γενικά για τη σχέση των δύο φύλων και τις διαφορές μεταξύ τους, προέρχονται από τα σωζόμενα γραπτά κείμενα της εποχής. Και βέβαια τα σωζόμενα γραπτά κείμενα είναι πολύ λιγότερα από ότι πράγματι παρήγαγε το ανθρώπινο πνεύμα και προέρχονται σχεδόν αποκλειστικά από δυο-τρεις βασικά περιοχές του Ελληνικού κόσμου. Επομένως δεν πρέπει να γενικεύουμε τα ευρήματά μας.

Αλλά είπαμε ακόμα πως και τα ίδια τα κείμενα δεν ερμηνεύτηκαν πολλές φορές ορθά. Ιδιαίτερα τα κείμενα του Ευριπίδη, για να έρθουμε στους τραγικούς και την τραγωδία. Από τα κείμενα, του Ευριπίδη, άντλησαν οι παλαιότεροι πολλές γνώσεις για τη σχέση των δύο φύλων και τη θέση της γυναίκας στην αρχαιότητα. Πέρασαν πολλοί αιώνες για να δούμε την ειρωνεία που έχουν τα κείμενα, οι λέξεις και οι φράσεις αυτού του ιδιοφυούς δραματικού συγγραφέα. Και είναι χαρακτηριστικό, όπως θα δούμε και στη συνέχεια, πως ο Ευριπίδης, που με κριτήρια άλλων εποχών και με διαφορετική, υποκειμενική ερμηνευτική προσέγγιση, πέρασε στην ιστορία ως ο μεγαλύτερος μισογύνης συγγραφέας της αρχαιότητας, με νεώτερα, φεμινιστικά κριτήρια, πολλοί τον θεωρούν ένα μεγάλο φεμινιστή συγγραφέα σε μια τόσο μακρινή εποχή.
Τα κείμενα που μας σώζονται είναι ποιητικά, φιλοσοφικά, ρητορικά, ιστορικά. Αλλά τα περισσότερα είναι του 5ου αιώνα. Για τους περασμένους αιώνες, τους λεγόμενους αρχαϊκούς, έχουμε σχεδόν αποκλειστικά ποιητικά κείμενα και βασικά τον Όμηρο και τα δυο του έπη, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια.

Θα πάμε λοιπόν λίγο στον Όμηρο. Άλλωστε οι τραγικοί συγγραφείς, έχουν τα Ομηρικά έπη πηγή και έμπνευσή τους, και δεν παύουν να τονίζουν το χρέος τους σ΄ αυτόν. Ο Αισχύλος θα πει πως τα έργα του ήταν ψίχουλα από τα πλούσια τραπέζια του Ομήρου.
Πρέπει να τονίσουμε πως στον Όμηρο, αλλά και στους τραγικούς, περιγράφεται η αριστοκρατική κοινωνία. Γιατί η αρχαία κοινωνία ήταν διταξική. Είχε δύο τάξεις: από τη μια ήταν οι ολίγοι, οι αριστοκράτες, οι οποίοι κατείχαν και τις μεγάλες κτηματικές περιουσίες κι είχανε, όπως πίστευαν, υψηλή καταγωγή, από ήρωες ή ημίθεους, όπως οι φεουδάρχες και οι ευγενείς του μεσαίωνα Αυτοί αποτελούσανε ένα μικρό μέρος του πληθυσμού, γι αυτό ονομάζονταν οι ολίγοι. Κι από την άλλη ήταν ο απλός λαός, η πλειονότητα, οι πολλοί, που λέγονταν και δήμος, από τον οποίο έχουμε και τη λέξη δημοκρατία. Οι γυναίκες, λοιπόν, των κειμένων τα οποία σώθηκαν ανήκουν σ’ αυτή την Αριστοκρατική κοινωνία, τους ολίγους.

ΕΚΠΟΜΠΗ ΚΟΥΒΕΝΤΑ ΜΕ ΕΝΑ ΦΙΛΟ-ΓΥΝΑΙΚΑ

2010-05-01T10:27:00.002+03:00

ΕΚΠΟΜΠΗ ΤΡΙΤΗ

Λέγαμε στη χθεσινή μας εκπομπή πως στην αρχαιότητα, ο οίκος, το σπίτι, τα εντός, ήταν το βασίλειο της γυναίκας. Κι ακόμα πως πολλές κατασκευές που βγήκαν αργότερα από το σπίτι και έγιναν αρχικά βιοτεχνίες και μετά βιομηχανίες, εκτελούνταν μέσα στο σπίτι από την γυναίκα ή με την επίβλεψη και τις οδηγίες της γυναίκας. Γι αυτό άλλωστε και η οικονομία ονομάστηκε έτσι από τον οίκο, βασική μονάδα της οικονομίας και της παραγωγής, που ήταν αρχικά ο οίκος, γι αυτό και πήρε το όνομα οικο-νομία.
Από εδώ αρχίζει και η επικρατούσα ιδέα περί αποκλεισμού της γυναίκας και περί περιορισμού της. Το συνηθισμένο λάθος είναι να κρίνουμε με ιδέες και αρχές και θεσμούς του σήμερα, μια περασμένη εποχή, με διαφορετική κοινωνική, πολιτική και παραγωγική δομή. Με σημερινά κριτήρια, μάλιστα του δυτικού πολιτισμού, να κάνουμε κριτική της τότε κοινωνίας. Και είναι αδιαμφισβήτητο γεγονός πως αρχικά υπήρχε μια θρησκευτική προσέγγιση του θέματος, με κανόνες και νόμους θρησκευτικούς του Μεσαίωνα, κι επομένως τονίζονταν όσα βοηθούσαν στην ηθική διδασκαλία, είτε ως θετικά παραδείγματα και ηθικά πρότυπα προς μίμηση, είτε αρνητικά προς αποφυγήν.
Το άλλο λάθος που κάνουμε είναι να συγχέουμε τη θέση της γυναίκας στην οικογένεια και στην καρδιά των ανδρών, με τα πολιτικά δικαιώματα, και μάλιστα με δικαιώματα που σχετικά πρόσφατα μέσα στην ιστορία απέκτησε η γυναίκα, και μάλιστα δικαιώματα που σε εκείνες τις μακρινές εποχές, σε πολλές κοινωνίες δεν είχε ούτε το σύνολο των αντρών, όπως η ψήφος και τα δημόσια αξιώματα. Μα μήπως είχαν ψήφο ή καταλάμβαναν οι γυναίκες δημόσια αξιώματα, σε πολύ νεώτερες εποχής, πριν εκατό χρόνια; Κι ακόμα και σήμερα, στην προοδευτική και φωτισμένη εποχή μας, σε ποιο βαθμό συμβαίνει αυτό; Γιατί λοιπόν να κατηγορούμε την αρχαιότητα;
Οι πληροφορίες μας, οι γνώσεις μας για τη θέση της γυναίκας και γενικά για τη σχέση των δύο φύλων και τις διαφορές μεταξύ τους, προέρχονται από τα σωζόμενα γραπτά κείμενα της εποχής. Και βέβαια τα σωζόμενα γραπτά κείμενα είναι πολύ λιγότερα από ότι πράγματι παρήγαγε το ανθρώπινο πνεύμα και προέρχονται σχεδόν αποκλειστικά από δυο-τρεις βασικά περιοχές του Ελληνικού κόσμου, όπως η Αθήνα κι η Σπάρτη. Επομένως είναι λάθος, και δεν πρέπει να γενικεύουμε τα ευρήματά μας.
Αλλά και τα ίδια τα σωζόμενα κείμενα, έστω λίγα και από λίγους τόπους, δεν ερμηνεύτηκαν πολλές φορές ορθά ή παρερμηνεύτηκαν.
Αύριο η συνέχεια.

ΚΟΥΒΕΝΤΑ ΜΕ ΕΝΑ ΦΙΛΟ ΣΤΟ ΚΑΝΑΛΙ6-ΓΥΝΑΙΚΑ

2010-05-01T10:11:00.002+03:00

ΕΚΠΟΜΠΗ ΔΕΥΤΕΡΗ

Σε αυτά τα σύντομα, καθημερινά σημειώματά μας για τη γυναίκα, θα αρχίσουμε με τη θέση και τους ρόλους της γυναίκας στην αρχαία Ελλάδα. Αυτό το θέμα ήταν προσφιλές και αποκλειστικό, σχεδόν, πεδίο των φιλολογικών μελετών για πολλούς αιώνες. Με το πέρασμα των χρόνων και με την ανάπτυξη άλλων νεώτερων επιστημών, ενδιαφέρθηκαν γι΄ αυτό και το μελέτησαν και επιστήμονες από αυτές τις νέες επιστήμες, όπως κοινωνιολόγοι, εθνολόγοι, ψυχολόγοι, ψυχίατροι, ιδιαίτερα της ψυχαναλυτικής σχολής, ακόμα και πολιτικοί επιστήμονες. Αλλά και μεγάλοι φιλόλογοι των νεώτερων χρόνων, προσέρχονται στο θέμα με κοινωνιολογική ή πολιτική κατάρτιση. Έτσι έχουμε, ιδιαίτερα από το δεύτερο ήμισυ του περασμένου αιώνα, μια νέα αντιμετώπιση του θέματος, η οποία εν πολλοίς ανέτρεψε παλαιότερες μελέτες, που ήταν κυρίως φιλολογικές.
Γνωρίζω καλά πως το θέμα δεν εξαντλείται, στα πλαίσια συντόμων ραδιοφωνικών εκπομπών, ούτε και προσφέρεται το πρόγραμμα αυτό για ένα καθαρώς επιστημονικό χειρισμό.
Θα επιχειρήσω λοιπόν σύντομα κι απλά, μια γενική θεώρηση του θέματος της γυναίκας και κυρίως των γυναικείων μορφών στην αρχαία Ελληνική Γραμματεία.
Όμως είναι ανάγκη πρώτα να πούμε λίγα πράγματα γενικά για τη δομή της αρχαίας κοινωνία και τη σχέση των δύο φύλων σ΄ αυτήν.
Οι αρχαία κοινωνία, λοιπόν, η αρχαία πόλις-κράτος, όπως ονομάζεται, ήταν σαφώς διαχωρισμένη σε δύο τομείς, οι σε δύο σύνολα δραστηριοτήτων κι επομένως και ρόλων: Από τη μια ήταν Οίκος το σπίτι, η οικογένεια, η ιδιωτική ζωή, τα εντός, τα εν οίκω, που λέμε• κι από την άλλη ήταν η πόλις, ο δήμος, η πολιτεία, η δημόσια ζωή, τα εκτός, τα εν δήμω. Οι όροι αυτοί είναι γνωστοί από τη φράση που τη λέμε και σήμερα, τα εν οίκω μην εν δήμω.
Ως γενική αρχή, η πόλις, ο δήμος, τα εκτός ήταν ο χώρος αποκλειστικά για τους άντρες, ήταν το βασίλειο κι η εξουσία των ανδρών, κι όλοι οι ρόλοι εκεί ανήκαν σ’ αυτούς. Εις τα εκτός καθήκοντα του ανδρός, κυρίαρχη θέση βέβαια είχαν η αγορά, ως πολιτικό, κοινωνικό και εμπορικό κέντρο, η πολιτική και ο πόλεμος
Από την άλλη, με διαφοροποιήσεις βέβαια από τόπο σε τόπο, και από εποχή σε εποχή, ο οίκος, τα εντός, ήταν ο χώρος της γυναίκας, και μέχρι ενός βαθμού το βασίλειο και η εξουσία της• κι όλοι οι ρόλοι της περιορίζονταν σ΄ αυτό το χώρο. Κυριότερος βέβαια ρόλος αυτός της τεκνοποιίας και του μεγαλώματος των παιδιών, η φύλαξη των αγαθών, αλλά και οι κατασκευή βασικών για τη διαβίωση προϊόντων όπως η ένδυση. Στις αρχαϊκές κοινωνίες ο οίκος ήταν η βασική παραγωγική μονάδα.

ΚΟΥΒΕΝΤΑ ΜΕ ΕΝΑ ΦΙΛΟ ΣΤΟ ΚΑΝΑΛΙ6 : ΓΥΝΑΙΚΑ

2010-05-01T10:03:00.003+03:00

ΕΚΠΟΜΠΗ ΠΡΩΤΗ

Αρχίζουμε σήμερα μια σειρά από σύντομα σημειώματα για τη γυναίκα. Τη γυναίκα μέσα στην ιστορία, τη γυναίκα σε όλες τις εποχές και όλους τους τόπους. Γυναικείες μορφές στον Μύθο, την Ιστορία, την κοινωνία, την πολιτική, την Επιστήμη, την Τέχνη. Θα κάνουμε αναφορά στη θέση της γυναίκας και τους ρόλους που επιτελούσε μέσα στο μυθολογικό, ιστορικό, κοινωνικό γίγνεσθαι.
Έτσι θα δούμε πως από τα πανάρχαια χρόνια, στη μυθολογία, η παρουσία της γυναίκας είναι συχνότερη και πολλές φορές σημαντικότερη από την ανδρική παρουσία. Θα αναφερθούμε σε σχετικούς μύθων, όπου υπάρχει παρουσία της γυναίκας, ως θεάς ή αρχόντισσας, συζύγου ή μάνας.
Θα παρακολουθήσουμε γυναικείες μορφές στην ιστορία και γενικά την πολιτική και κοινωνική εξέλιξη των λαών. Θα κάνουμε αναφορά σε ιστορικές περιόδους ή σε μεμονωμένα ιστορικά γεγονότα, όπου γυναίκες καθόριζαν την πολιτική ζωή γενικά ή τις εξελίξεις σε μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή.
Στην τέχνη, και ειδικά στην τέχνη του λόγου, η παγκόσμια λογοτεχνία όλων των εποχών, είναι γεμάτη από γυναικείες μορφές. Από την εποχή του Ομήρου, κι ύστερα στην αρχαία τραγωδία, οι γυναικείες μορφές είναι παρούσες, και μάλιστα δυναμικά παρούσες. Σε ποιητικά και πεζά λογοτεχνικά κείμενα όλων των εποχών, θα δούμε τη γυναίκα να έχει σημαντικούς ρόλους και ιδιαίτερη θέση, μέσα στις εκάστοτε επικρατούσες κοινωνικές, πολιτικές, οικονομικές συνθήκες.
Αλλά θα δούμε τη γυναίκα και ως δημιουργό, να δημιουργεί η ίδια στην Ποίηση και σε πεζά κείμενα και στους τελευταίους αιώνες, στην επιστήμη, όπου η γυναίκα έγραψε και γράφει λαμπρές σελίδες.
Θα αρχίσουμε με μια αναφορά στη θέση και το ρόλο των γυναικών στην αρχαία Ελληνική κοινωνία. Είμαι βέβαιος πως θα πείτε από μέσα σας « Καλά τώρα. Τι ρόλο είχε η γυναίκα στην αρχαιότητα!» Κι όμως είχες σημαντικούς ρόλους. Ίσως διαφορετικούς από τους σημερινούς, ή εκτελούνταν με διαφορετικό τρόπο από ότι σήμερα. Όμως δεν πρέπει να κάνουμε το λάθος, ξεκινώντας από αυτή τη διαφορά και να μιλούμε για ανυπαρξία ρόλων και συμμετοχής στο κοινωνικό σύνολο. Η γυναίκα στην αρχαία Ελληνική αρχαιότητα και ρόλους είχε, και μάλιστα σημαντικούς, και σεβασμό από το κοινωνικό σύνολο.

Σημειώσεις στον Καβάφη

2010-04-29T09:55:00.000+03:00

1. Ηθικές Στάσεις - Διδακτισμός

Πολλά έχουν γραφεί για τον διδακτισμό στην ποίηση του Καβάφη. Η διδακτική ή παραινετική ποίηση είναι πανάρχαια. Από τον καιρό του Ησίοδου και των μεγάλων τραγικών ποιητών μέχρι τις μέρες μας. ΄Ομως ο Καβάφης με ένα εντελώς δικό του τρόπο, με την ευαισθησία του και την γνώση του ανθρώπου και της μοίρας του, του ιστορικού και του σύγχρονου, ανανέωσε αυτό το αμφισβητούμενο είδος.
Το βασικό χαρακτηριστικό της διδακτικής και γενικά της φιλοσοφικής ποίησης του Καβάφη, είναι πως αυτή απορρέει, είναι το αποτέλεσμα ή το επιστέγασμα μιας δραματικής σύλληψης του ανθρώπου και της μοίρας του. Το κάθε γνωμικό του, ο κάθε ηθικός κανόνας, είτε είναι λίγοι στίχοι είτε λίγες λέξεις είτε μια μόνο λέξη, είναι σαν ένας επίλογος ενός δράματος. ΄Ετσι και η διδακτική ποίηση του Καβάφη δεν χάνει τη δραματικότητά της
΄Ενα δεύτερο χρακτηριστικό της ποίησης του Καβάφη είναι ότι βρίσκει πάντοτε ένα σύμβολο στο οποίο συμπυκνώνεται, ενσαρκώνεται αυτό που θέλει να μας πεί. Και το σύμβολο αυτό έχει πάντα σχέση με τον άνθρωπο, την ιστορία του , τη μοίρα του. Τα Καβαφικά σύμβολα είναι πρόσωπα ιστορικά συνήθως ή ιστορικές στιγμές ή τόποι. Ποτέ ο Καβάφης στη φιλοσοφική του ποίηση δε χρησιμοποιεί εικόνες από τη φύση, τα ζώα ή τα φυτά. Μελετά τον άνθρωπο, την ιστορική του πορεία, την ανθρώπινη μοίρα. Και επιλέγει μεγάλους άνδρες αλλά και μικρούς και ασήμαντους και τους κάνει σύμβολα. Ακριβώς στα σύμβολα αυτά και όχι σε λόγια και συμβουλές, ενσαρκώνει τη διδαχή του ο Καβάφης. Αυτά τα σύμβολα είναι η ενσάρκωση ενός τρόπου ζωής, μιας ηθικής στάσης απέναντι στη ζωή και τα μεγάλα προβλήματά της.
Το τρίτο χρακτηριστικό της διδακτικής ποίησης του Καβάφη είναι ότι δεν παύει να είναι υψηλή ποίηση, να διατηρεί ενα υψηλό ποιητικό τόνο, ήθος και ύφος. Είναι ποίηση αισθητικά άρτια, έχει αισθητική αξία. Πρώτη έγνοια του Καβάφη και εδώ η αισθητική.
Αυτά τα χαρακτηριστικά της διδακτικής (ή φιλοσοφικής ποίησης του Καβάφη) τα βρίσκουμε σε τρία από τα πιο γνωστά ποιήματά του: Στην Πόλη, την Ιθάκη και το Απολείπειν ο θεός Αντώνιον.
Πόλις: Σύμβολο εδώ είναι ο ευρύτερος χώρος όπου ζούμε, η πόλις. Το δράμα του ανθρώπου που χάλασε την ζωή του σ’ αυτό το χώρο. Η δική του ηθική, ο δικός του τρόπος σκέψης και συμπεριφοράς τον οδήγησαν στην απομόνωση (όπως στα Τείχη) και στο αδιέξοδο. Κάθε προσπάθεια του να βγει από την απομόνωση, να δραπετεύσει, είναι καταδικασμένη. Για τί κι αν ακόμα φύγει, η πόλις θα τον ακολουθεί. ΄Εμμεσα στο ποίημα αυτό ο Καβάφης, δίνοντας τις αρνητικές επιπτώσεις των πράξεών μας (κλείσιμο στα τείχη, μια ρημαγμένη ζωή σε μια πόλη και το αδιέξοδο) μας προτρέπει να προσέξουμε, για να μη φτάσουμε σε τέτοια απομόνωση και τέτοια αδιέξοδα. Το πώς, όμως, εδώ δεν μας το δίνει.
Ιθάκη: Σύμβολο εδώ ένας ιστορικό νησί, το νησί του Οδυσσέα, το αντικείμενο του πόθου και της νοσταλγίας του. Αλλά πίσω από την Ιθάκη, σε όλο το ποίημα, είναι κυρίαρχη η μορφή του Οοδυσσέα, ως αιωνίου συμβόλου του ανθρώπου ο οποίος αναζητά, ερευνά, θέλει να γνωρίσει. Και πρέπει να αναζητάει ο άνθρωπος, και αυτή η αναζήτηση καλύτερα να είναι συνεχής και μακρά: “νά εύχεσαι να είναι μακρύς ο δρόμος” . Τελικό δίδαγμα όμως: η αναζήτηση, η πορεία, η έρευνα αξίζει περισότερο από το αποτέλεσμα, το τέρμα. Μπορεί το τέρμα να μας απογοητεύσει, να είναι “πτωχική η Ιθάκη”. Σημασία έχει το ωραίο ταξίδι, ο δρόμος, οι γνώσεις και οι εμπειρίες.
Στο “Απολείπειν ο θεός Αντώνιον” σύμβολο είναι μια ιστορική προσωπικότητα. Μια τραγική φυσιογνωμία. Η εγακατάλειψη που νοιώθει ο Αντώνιος μπορεί να συμβεί στον καθένα μας. Είναι ένα από τα ποιήματα του Καβάφη που αδίστακτα μπορούμε να τα κατατάξουμε στα διδακτικά. Σ΄αυτό το ποίημα βλέπουμε καθαρά το διδακτικό τόνο στην ποίηση του Καβάφη. Αν προσέξουμε στην πρώτο μέρος του ποιήματος δίνει αρνητικές συμβουλές, τί να μην κάνουμε:

Μή ανωφέλετα θρηνήσεις
Να μην γελασθείς
μην πείς
Μην καταδεχθείς
Κι ύστερα, στο δεύτερο μέρος, ακολουθούν θετικές προτροπές:
Πλησίασε σταθερά
Και άκουσε με συγκίνηση...
Κι αποχαιρέτα την......

Σ΄αυτό το ποίημα, όπως και σε άλλα, ο Καβάφης λέει πως κι όταν ακόμα κάθε προσπάθεια είναι καταδικασμένη, ένας είναι ο τρόπος σωστής συμπεριφοράς: μια αξιοπρεπής αντιμετώπιση του τέλους, μια απεγνωσμένη έστω αξιοπρέπεια.
Μπορούμε ακόμα να δούμε συγκριτικά δυο ποιήματα διδακτικά του Καβάφη. Από τη μια έχουμε τις “Θερμοπύλες” όπου το άτομο αντιμετωπίζει άμεσα τις ευθύνες του, αυτό που πρέπει να κάνει∙ και επιλέγει την σωστή ηθική στάση, έστω κι αν ξέρει ότι δεν θα πετύχει τίποτα, πως είναι μάταιο να κάνει το καθήκον του. Αντίθετα στη “Σατραπεία” το άτομο επιλέγει μια συμπεριφορά, ένα τρόπο ζωής εντελώς αντίθετο με τον πραγματικό του εαυτό, με το τί πράγματι νοιώθει και πιστεύει. Ενώ είναι πλασμένος “για τα ωραία και τα μεγάλα” , τελικά ενδίδει και παίρνει ένα αντίθετο δρόμο. Κι αυτό βέβαια είναι συμφορά για το άτομο.
2. Ο Καβάφης και η Ιστορία
Ο ίδιος ο Καβάφης υποδιαιρούσε την ποίησή του ως πρός τα θέματα σε τρεις περιοχές τη φιλοσοφική, την ιστορική,και την ηδονική (αισθησιακή).
Η ιστορική περιοχή κάποτε προσεγγίζει τόσο την ηδονική που είναι δύσκολο να κατατάξει κανείς ορισμένα ποιήματα τους. Το ίδιο συμβαίνει και με τη φιλοσοφική.
Η στροφή του Καβάφη στο παρελθόν μπορεί να αποδοθεί σε διάφορους λόγους όπως:
α. Πρώτα-πρώτα είχει μια σύμφυτη αγάπη για την ιστορία. Ο ίδιος έλεγε: “εγώ είμαι ποιητής ιστορικός”. Εξ άλλου στα δεκατέσσερα του χρόνια, όπως αναφέρει Σεφέρης, είχε αρχίσει τη συγγραφή ενός ιστορικού λεξικού. Ο Καβάφης είχε μελετήσει και γνώριζε πολύ καλά την ιστορία. Διάβασε όχι μόνο συγχρόνους του ιστορικούς αλλά και τις ίδιες τις ιστορικές πηγές, τους αρχαίους ιστορικούς. Ειδικεύθηκε στην ιστορία του μετακλασικού ελληνισμού, την Ελληνιστική εποχή, την Ελληνορωμαϊκή και τη Βυζαντινή. Ιδιαίτερα στην Ελληνιστική και την Ελληνορωμαϊκή εποχή ο Καβάφης εκινείτο άνετα. ΄Οπως έλεγε ο ίδιος στις εποχές αυτές αισθανόταν ελεύθερος. Σαν να ζούσε σε δική του εποχή.
β. Η ιστορία ήταν για τον Καβάφη μια φυγή από το παρόν, ένα παρόν είχε λόγους να μην τον εμπνέει, να μην του είναι ιδιαίτερα αγαπητό.
γ. Ο Καβάφης είχε ανάγκη από σύμβολα, πρόσωπα και γεγονότα και μύθους, για να εκφράσει τις εσωτερικές σκέψεις του. Γι΄ αυτό καταφεύγει στην ιστορία και τη μυθολογία για να βρεί τα σύμβολά του. Και βρίσκει εκεί σύμβολα που είναι γνωστά, είναι οικεία στο αναγνωστικό του κοινό που γνωρίζει την κλασική κληρονομιά.
δ. Τα πρόσωπα (ιστορικά και μυθολογικά) που χρησιμοποιεί ο Καβάφης, είτε γνωστά και επώνυμα, είτε άγνωστα και ασήμαντα, έχουν πάντοτε μια παγκοσμιότητα στο χαρακτήρα τους. Η ζωή που κάνουν ή η κατάσταση στην οποία βρίσκονται έχουν την καθαρότητα του συμβόλου και συγχρόνως τον ρεαλισμό και την αμεσότητα και τη ζωντάνια ενός αληθινού ατόμου. ΄Εχουν παγκοσμιότητα και διαχρονικότητα χωρίς να παύουν να είναι συγκεκριμένα και υπαρκτά, έτσι που να γίνονται αιώνιοι ανθρώπινοι τύποι. Ο επώνυμος Αντώνιος που τα σχέδια της ζωής του βγήκαν όλα πλάνες, ο ανώνυμος νέος στο “Ας φρόντιζαν” ο οποίος “ανέστιος και πένης” ζητά ένα πολιτικό άντρα ή ένα κόμμα για να ενταχθεί, είναι τέτοια σύμβολα.
ε. Γενικά ο Καβάφης χρησιμοποιεί το παρελθόν για να ερμηνεύσει το παρόν. Γιατί, όπως είπε κι ο Θουκυδίδης, τα γεγονότα κι οι καταστάσεις είναι οι ίδιες και θα παραμείνουν έτσι, έφ΄ όσον η ανθρώπινη φύση είναι η ίδια. ΄Ετσι βλέπουμε αιώνια ανθρώπινα προβλήματα, που συμβαίνουν ξανά και ξανά. Τέτοια είναι:
1. Στους “Τρώες”: ο άνθρωπος που γνωρίζει πως είναι αποφασιμένη η αποτυχα και η καταστροφή, κι όμως εξακολουθεί να αγωνίζεται.
2. Η μοίρα του Αντώνιου, στο “Απολείπεν ο θεός Αντώνιον” μπορεί να συμβεί σε οποιονδήποτε που απόλαυσε τη δόξα και την ηδονή.
3. Η προειδοποίηση στον Καίσσαρα στο ποίημα “Ειδοί του Μαρτίου”, ισχύει για οποιονδήποτε δημόσιον άνδρα που βρίσκεται στην εξουσία και νοιώθει παντοδύναμος.
4. Ο Δαρείος στο ομώνυμο ποίημα γίνεται το αιώνιο σύμβολο όσων μεθούν από την εξουσία και γίνονται υβριστές, “υπεροψίαν και μέθην είχεν ο Δαρείος”
Οι αγαπημένες ιστορικές περίοδοι του Καβάφη είναι η Ελληνιστική και η Ελληνορωμαϊκή. Είναι ως γνωστό εποχές με σύγχυση ιδεών, με παράξενους χαρακτήρες, με μια παρακμή και φθορά. Τα μεγάλα κέντρα του Ελληνισμού της διασποράς, η Αντιόχεια και η Αλεξάνδρεια, είναι ο χώρος μεσα στον οποίο ο κλασικός Ελληνισμός και η αρχαία θρησκεία έρχονται σε επαφή και αλληλεπίδραση με ανατολίτικες αξίες και θρησκείες. Υπάρχει μια σύγχυση σχετικά με την εθνότητα (την εθνική ταυτότητα,)* , τη θρησκεία, την πολιτική. Και οι τρεις θεσμοί περνούν μια βαθειά κρίση και δημιουργούνται παράδοξα φαινόμενα και παράδοξες, αμφιλεγόμενες προσωπικότητες. Αυτές οι καταστάσεις κι αυτές οι προσωπικότητες δίνουν στον Καβάφη σύμβολα και καταστάσεις που έχουν και μια δραματικότητα. Κι ο Καβάφης βλέπει πόσο δραματικά κινείται η ιστορία και ο κόσμος.
Η ακμή και η παρακμή, η άνοδος και η πτώση, η άνθιση και η φθορά, και των ατόμων και των λαών, είναι το βασικό χαρακτηριστικό των ιστορικών γεγονότων. Για παράδειγμα στη ακμή και το μεγαλείο της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, καραδοκούν οι βάρβαροι, που όπου νάναι θα έλθουν για να καταλύσουν ό τι η Ρώμη δημιούργησε (“Οι Βάρβαροι”)
΄Ενα άλλο χρακτηριστικό του τρόπου με τον οποίο ο Καβάφης βλέπει την ιστορία, είναι η κεντρική θέση που δίνει στο άτομο, στις προσωπικότητες μέσα στο ιστορικό γίγνεσθαι, στην ιστορική εξέλιξη. Το άτομο δεν χάνεται μέσα στην ιστορική εξέλιξη. Είναι ο φορέας των γεγονότων, είναι ο δημιουργός της ιστορίας. Η τόσο δραματικές έννοιες της ιστορικής και κοινωνικής αλλαγής, της ακμής και παρακμής, της άνθισης και της φθοράς, ενσωματώνονται μέσα στα άτομα. Το άτομο βρίκεται πίσω από κάθε τέτοια ιστορική και κοινωνική αλλαγή.
3. Απαισιοδοξία
Ανάμεσα στα φιλοσοφικά κυρίως ποιήματα του ( αλλά και στα άλλα) υπάρχουν εκείνα που τα διαπνέει μια λύπη, ένα αίσθημα ανημποριάς, μια απαισιοδοξία και οι μάταιες προσπάθειες των ανθρώπων να αποτρέψουν την μοραία καταστροφή ή να αλλάξουν την πορεία των πραγμάτων και τη ζωή τους. ΄Ετσι βλέπουμε τον ποιητή με θλίψη να διαπιστώνει ότι δεν υπάρχει διέξοδος , “ κάθε προσπάθειά μου μια καταδίκη είναι γραφτή” (“Η Πόλις”). Αλλού νιώθουμε πως η ζωή μας φεύγει και με θλίψη γυρίζουμε και βλέπουμε τα χρόνια που πέρασαν σαν “μια θλιβερή γραμμή κεριών σβησμένων” ((Τα Κεριά) . ΄Η ξαφνικά διαπιστώνουμε πως μια αποτυχία και μια πλάνη ηταν η ζωή μας, “τα έργα σου που απέτυχαν, τα σχέδια της ζωής σου που βγήκαν όλα πλάνες” (“Απολείπεν ο Θεός Αντώνιον”). Αλού πάλιν ξαφνικά διαπιστώνουμε πως μας έχουν κλείσει εξω από τον κόσμο και τη ζωή χωρίς να το αντιληφθούμε, ”ανεπαισθήτως με έκλεισαν από τον κόσμον έξω “ (“Τα Τείχη”), ή το τελος , η καταστροφή είναι αναπόφευκτη, μοραία “ η πτώση μας είναι βεβαία” (“Τρώες”) και παρά τον αγώνα μας “οι Μήδοι επί τέλους θα διαβούνε” (¨Θερμοπύλες”)
Η απαισιοδοξία, ο “πεσσιμισμός” στην ποίηση του Καβάφη απασχόλησε πολλούς μελετητές, από μερικούς μάλιστα έχει υπερτονισθεί. ΄Ομως ο πεσσιμισμός του δεν είναι μόνιμη και σταθερή ιδεολογία του, όπως συμβαίνει σε άλλους απισιόδοξους ποιητές. Είναι κυρίως καταστάσεις που είναι αληθινές όχι μόνο των ξεχωριστών, των προικισμένων ανθρώπων, αλλά και των κοινών θνητών. Είναι σκέψεις και συναισθήματα που όλοι μας κάποτε, άλλος περισσότερο, άλλος λιγότερο νιώσαμε στη ζωή μας: Αναμνήσεις προσώπων που χάθηκαν ή λείπουν, νοσταλγία στιγμών της ζωής μας που πέρασαν, αγωνία για προβλήματα και φόβος πως δεν υπαρχει λύση ή πως κι αν βρεθεί μια λύση ίσως αυτή θα είναι μια νέα τυραννία (“Τα παράθυρα”). Η εφιαλτική επιστροφή και επανάληψη των ίδιων πραγμάτων και καταστάσεων (“Μονοτονία”). ΄Ομως η ευαισθησία του ποιητή και η ιδιατερότητα του χαρακτήρα του και της ζωής του , κάνει αυτά τα κοινά συναισθήματα πιο τραγικά, τα τονίζει περισσότερο κι αφήνουν μια μόνιμη πικρία, μελαγχολία, θλίψη.
΄Ομως ο κόσμος για τον Καβάφη δεν είναι μια αξημέρωτη νύχτα, όπου καμιά ελπίδα σωτηρίας δεν υπάρχει. Υπάρχουν κάποιες αμυδρές ακτίνες ελπίδας. Υπάρχουν ακόμα τα αναμμένα κεριά μπροστά μας, που είναι “χρυσά, ζεστά και ζωηρά ακόμα....” ΄Η κι αν ακόμα δεν πραγματοποιηθεί ένα όνειρό μας, αν δεν φτάσουμε στην Ιθάκη, υπάρχει η απόλαυση του δρόμου, της πορείας.
΄Ενα άλλο χαρακτηριστικό της απαισιοδοξίας του Καβάφη (και αυτό τον κάνει να ξεχωρίζει από άλλους ποιητές του είδους, είναι ότι δεν οδηγεί στην παθητική, τήν ανευ όρων παράδοσή μας στη μοίρα, την αναχώρησή μας από τη ζωή και τον αγώνα. Δεν κυριαρχεί η ηττοπάθεια ή “ντεφαιτισμός” . Κι ακόμα δεν καλεί σε έναν ατέλειωτο θρήνο, όπως οι δακρύβρεκτοι ρομαντικοί ποιητές του τέλους του 19ου αιώνα.
Ο άνθρωπος πρέπει να διατηρήσει την αξιοπρέπειά του, να δεχθεί το μοιραίο χωρίς θρήνους “ μή ανωφέλετα θρηνήσεις”. Να αντιμετωπίσει έτοιμος και με θάρρος την πραγματικότητα. Με συγκίνηση, ναι, όχι όμως “με των δειλών τα παρακάλια και παράπονα”. Κι ακόμα να βρεί κάποια απόλαυση σ΄αυτό το μοιραίο τέλος “ως τελευταίαν απόλαυση τους ήχους” (“Απολείπειν ο θεός Αντώνιον”). Ακόμα και στην πιο μεγάλη αποτυχία και ματαιότητα αξίζει να βάλουμε στο τραπέζι πολλά τριαντάφυλλα και να διατάξουμε φωταψία (“Η Μάχη της Μαγνησίας”). ΄Η να γοητευτούμε από το ωραίο θέαμα έστω κι αν ξέρουμε “τί κούφια λόγια ήσανε αυτές οι βασιλείες...” (“Αλεξανδρινοί βασιλείς”). Αλλού αυτή η αξιοπρεπής αντιμετώπιση του μοιραίου δεν παραλύει τον άνθρωπο που πιστεύει ότι αξίζει να αντισταθεί κι είναι τιμή του να πολεμήσει έστω κι αν γνωρίζει την ματαιότητα του αγώνα και το μοιραίο το τέλος, έστω κι αν “οι Μήδοι επί τέλος θα περάσουν” (“Θερμοπύλες” ). Εκείνο που πράγματι αξίζει είναι ο αγώνας (“Θερμοπύλες”) ή η πορεία (“Ιθάκη”) παρά το τελικό αποτέλεσμα.
Γενικά η απαισιοδοξία του Καβάφη, ακόμα και αν δεν υπάρχει ελπίδα, κι αν ούτε αυτή την απόλαυση επιτρέπουν τα γεγονότα, αποπνέει μια αξιοπρεπή αντιμετώπιση, οδηγεί σε μια αξιοπρεπεή μελαγχολία και θλίψη, που, όσο κι αν είναι παράξενο, είναι η αυτή ίδια η απισιοδοξία μια απόλαυση ή ακόμα μια ηδονή. Ο Καβάφης στην απαισιδοξία του μένει τελικά “ιδεώδης εν τη λύπη του”, όπως ο Καισαρίων του.
4. Καβάφης και ηδονισμός
Τα πρώτα χρόνια της ζωής του πολύ βασανίστηκε ο Καβάφης με το γενετίσιο ένστικτο. Ιδαίτερα μια αγωνία να κρύψει ή να μην αφήσει να φανεί η ιδιατερότητά του σ΄αυτό το θέμα. Κι όταν τελικά, και ευτυχώς για τον ίδιο και για την ποίηση, ελευθερώθηκε, εξυμνεί πληθωρικά τις περιπέτειες των αισθήσεων και η ηδονή αποτελεί ένα βασικό τομέα της ποίησής του. ΄Αλλωστε κι ο ίδιος κατέτασσε τα ποιήματά του σε φιλοσοφικά, ιστορικά και ηδονικά.
Αυτή η απελευθέρωσή του έγινε το 1912 κι από τότε όλη η ποιητική του δημιουργία πήρε νέα πνοή, ένα γοργότερο ρυθμό, αφού από τότε δημοσίευσε πάνω από 120 ποιήματα, ενώ για την προηγούμενη και μακρύτερη περίοδο της ζωής του γνωρίζουμε τα μισά περίπου αυτού του αριθμού. Κι ακόμα η παραγωγή του αυτή χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερη ωριμότητα, συναισθηματική, πνευματική, αισθητική. Δεν αποδίδεται βέβαια αυτή η βελτιωμένη παραγωγή μόνο στον ηδονισμό και στην συναισθηματική και ιδεολογική απελευθέρωση του Καβάφη, αλλά οπωσδήποτε η συμβολή της είναι μεγάλη.
Η ηδονή λοιπόν γίνεται μόνιμη και κύρια πηγή εμπνεύσεως για τον Καβάφη. Ηδονή πνευματική και σωματική. Κι αυτή η ηδονή δεν είναι αλπώς μια στιγμιαία απόλαυση. Ο Καβάφης στα ηδονικά του ποιήματα δεν αρκείται μόνο να τραγουδά τη συγκεκριμένη στιγμή. Αλλά φέρνει συχνά ξανά στη μνήμη του και αναπολεί τις ηδονές που απόλαυσε, τις επαναφέρει και τις ζει με το νού του , όπως στο “Επέστρεφε”. Κάποτε μάλιστα οι ηδονικές στιγμές ήταν τόσο έντονες, τόσο δυνατές, που κρατάνε χρόνια (“Να μείνει”) , ή η ανάμνησή τους, καμιά φορά είναι τόσο δυνατή, που ακόμα και χρόνια μετά ζει με την ίδια ένταση τις στιγμές εκείνες, “ έπειτα από τόσα χρόνια”, όπως λέει σε ένα ποίημά του, “μεσ’ το μονήρες σπίτι μου μεθώ ξανά....” (“Μια νύχτα”)
Ακόμα θυμάται και χαίρεται και κάποιες ηδονές που δεν απόλαυσε, που “κάποιο τυχαίο εμπόδιο τις ματαίωσε” , (“Θυμήσου σώμα” )
Ο Καβάφης συχνά ταυτίζει την καλλιτεχνική του υπόσταση, την ποιητική του πρωτοτυπία, στον ηδονισμό του κι ακόμα πιο συγκεκριμένα στη σεξουαλική ιδιοτυπία του. Χωρίς αυτά η ποίηση του δεν θα ήταν αυτή που ήταν. “Μέσα στον έκλυτο της νεότητός του βίο”, λέει σε ένα ποίημά του, “σχεδιαζόταν της τέχνης του η περιοχή”. Και στο ποίημά του “Η αρχή των” , μας λέει ξεκάθαρα και θαρραλέα ότι από εκείνες τις απολαύσεις που τότε τις έκρυβε, “κέρδισε του τεχνίτου ζωή”. Οι μεταγενέστεροι δυνατοί του στίχοι είχαν την αρχή των εδώ, στις ηδονικές εμπειρίες της νεότητός του.
Σε δέκα περίπου από τα ηδονικά του ποιήματα ιστορεί διάφορους ανθρώπινους τύπους που συνάντησε κατά τις ερωτικές του περιπέτειες, στις ταβέρνες, στα καφενεία, στις παρόδους. Είναι κάποιοι περιθωρειακοί νέοι, άβουλοι που έλειωναν από την ακολασία, την αρρώστια, το ξενύχτι. ΄Ομως ο Καβάφης, παρόλο που βλέπει την αθλιότητά τους, βλέπει απάνω τους την ομορφιά που είχαν τα πρόσωπά και τα σώματά τους. Κι ιδιαίτερα τον συγκινεί το γαιτί δίνονται ολόψυχα και ασυλόγιστα στις ορμές και τα πάθη τους. Στο ποίημά του “ Μέρες του 1896" ακριβώς τονίζει ότι κι αν η ζωή που κάνει ο νέος τον κατάντησαν ένα απόκληρο, εκείνο που έχει σημασία, εκείνο που τον κάνει να “φαντάζει συμπαθή” είναι η ομορφιά του κορμιού του, “της καθαρής σαρκός του η καθαρή ηδονή”.
Το ηδονικό στοιχείο υπάρχει και σε πολλά από τα λεγόμενα ιστορικά ποιήματα του Καβάφη. Αλλού είναι πιο έντονο ή ακόμα αποτελεί και το κύριο θέμα του ποιήματος, όπως στο ποίημά του “Κίμων Λεάρχου”. ΄Αλλοτε είναι αμυδρό, όμως νιώθουμε να διαπερνά το ποίημα ένα ηδονικό ή ερωτικό αίσθημα, όπως στο ποίημα του “Μύρης”, “Καισσαρίων” και άλλα.
Αξίζει να αναφερθεί ό,τι αυτός ο ερωτισμός ή ο ηδονισμός του Καβάφη δεν είναι ένα μεμονωμένο, ατομικό φαινόμενο. Στην εποχή της ωριμότητας του Καβάφη υπάρχει μια γενική έρευνα και μελέτη, επιστημονική και πνευματική, καλλιτεχνική, των θεμάτων γύρω από το φύλο, τον σεξουαλισμό και τη δύναμή του στην ανθρώπινη δημιουργία και το ρόλο στην ανθρώπινη συμπεριφορά. Ο Καβάφης, λοιπόν, διερμηνεύει με ένα θαυμάσιο τρόπο, και τις περισσότερες φορές αισθητικά τέλειο, αυτό το φαινόμενο. Γι’ αυτό κι έγινε ευρύτατα αποδεκτή η ηδονική ποίησή του σε όλο τον κόσμο.
5 Καβάφης, ένας ποιητής της παρακμής.
Ο χαρακτηρισμός του Καβάφη ως ποιητή της παρακμής, δεν αναφέρεται βέβαια στην εποχή που έζησε ο Καβάφης, στην Αλεξάνδρεια του μεσομολέμου, παρόλο που ο Στρατής Τσίρκας στο βιβλίο του “Ο Καβάφης και η εποχή του” υποστηρίζει πως ήταν μια περίοδος παρακμής και φθοράς. Ούτε πάλι αναφέρεται στον Καβάφη ως εκπρόσωπο αυτής της εποχής και αυτής της παρακμής. Με αυτόν το όρο οι μελετητές του Καβάφη και οι κριτικοί εννούν:
1. Την ιστορική περίοδο που ενέπνευσε τον Καβάφη, την εποχή από όπου άντλησε τους ήρωές του.
2. Συχνά ο Καβάφης έχει θέμα του ανθρώπους που φθίνουν, βρίσκονται σε μια κατάσταση ψυχικής αλλά και σωματικής παρακμής.
Και πρώτα οι ιστορικές εποχές στις οποίες καταφεύγει ο Καβάφης για να αντλήσει θέματα και πρόσωπα, να ανζητήσει σύμβολα για να διατυπώσει τις ιδέες του, ήταν πράγματι από πολλές απόψεις περίοδοι παρακμής.
ΟΙ αγαπημένες ιστορικές περίοδοι του Καβάφη είναι η Ελληνιστική και η Ελληνορωμαϊκή. Είναι ως γνωστό εποχές με σύγχυση ιδεών, με παράξενους χαρακτήρες, με μια παρακμή και φθορά. Τα μεγάλα κέντρα του Ελληνισμού της διασποράς, η Αντιόχεια και η Αλεξάνδρεια, είναι ο χώροι μέσα στους οποίους ο κλασικός Ελληνισμός και η αρχαία θρησκεία έρχονται σε επαφή και αλληλεπίδραση με ανατολίτικες αξίες και θρησκείες. Υπάρχει μια σύγχυση σχετικά με την εθνότητα, τη θρησκεία, την πολιτική. Και οι τρεις θεσμοί περνούν μια βαθειά κρίση και δημιουργούνται παράδοξα φαινόμενα και ζουν παράδοξες, αμφιλεγόμενες προσωπικότητες. Ειδικά στην ταραγμένη εποχή των Λαγιδών, όπως επισημαίνει η Μαργκερίτ Γιουρσινάρ, οι βασιλείς και ο λαός ζουν σύμφωνα με ένα ιδανικό που φθίνει,όπου ο ποιητής βρίσκει το οικείο πλαίσιο για την έκφραση των αισθημάτων του. Αυτές οι καταστάσεις κι αυτές οι προσωπικότητες δίνουν στον Καβάφη σύμβολα και καταστάσεις που έχουν και μια δραματικότητα. Κι ο καβάφης βλέπει πόσο δραματικά κινείται η ιστορία και ο κόσμος.
Η ακμή και η παρακμή, η άνοδος και η πτώση, η άνθιση και η φθορά, και των ατόμων και των λαών, είναι το βασικό χαρακτηριστικό των ιστορικών γεγονότων. Για παράδειγμα στη ακμή και το μεγαλείο της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, καραδοκούν οι βάρβαροι, που όπου νάναι θα έλθουν για να καταλύσουν ό τι η Ρώμη δημιούργησε.
Τόσο στα ιστορικά του ποιήματα, όσο και στα ποιήματά του με ήρωές σύγχρονούς του ανθρώπους, ιδιαίτερα στα λεγόμενα ηδονικά του ποιήματα, έχουμε πρόσωπα σε μια παρακμή, κατάπτωση, σε μια ψυχική αλλά και σωματική αποσύνθεση. Ας θυμηθούμε τον Αντώνιο, στο ποιήμά του “Απολίπειν ο θεός Αντώνιον” που φτάνει στην πλήρη αποτυχία και κατάρρευση. Ας θυμηθούμε την κούραση του Βυζαντινού αυτοκράτορα, που δεν έχει πια τη δύναμη να ζήσει και “πόση “εξάντλησι” , “πόσην απηύδησιν” νοιώθει (“Θεόφιλος Παλαιολόγος”).
Τα γηρατειά, η φυσική παρακμή του ανθρώπινου οργανισμού, αποτελεί ένα άλλο κύκλο ποιημάτων του Καβάφη, που του έδωσαν το χαρακτηρισμό του ποιητή της παρακμής.
Μια τέτοια ζωντανή εικόνα της σωματικής παρακμής έχουμε στο ποίημά τους “Πολύ σπανίως”. Εκεί λέει για ένα γέροντα, που είναι “εξαντλημένος και κυρτός, σκατεμένος απ΄ τα χρόνια”. Στο ποίημά του “Απ΄ τις ενιά” αναπολεί τα νειάτα του. Έρχεται στο νού του το είδωλον του νέου σώματός του, σκέφτεται τα λυπητερά που ακολούθησαν. Και καταλήγει με τη θλιβερή φράση “πώς πέρασαν τα χρόνια”, ο χρόνος που έφερε τη φθορά και την παρακμή. Πόσο γρήγορα έρχεται αυτή φθορά κι η παρακμή φαίνεται στο ποίημά του “Τα κεριά”. Με πόση θλίψη ο ποιητής διαπιστώνει πως θα φθαρμένα και σβηστά κεριά πληθαίνουν. Δεν δίνουν πια φως, είναι μια θλιβερή γραμμή, κρύα, λυωμένα και κυρτά.
Στο ποίημά του “΄Ενας γέρος”, πάλι έχουμε αυτή την εικόνα της φθοράς, των “άθλιων γηρατειών την καταφρόνια”. Η σωματική και ψυχική εξάντλησή του τον κουράζει, ζαλίζεται κι αποκοιμιέται.
Σύμφωνα με κάποιους μελετητές του, ο Καβάφης μοιάζει να φέρνει μέσα του κι ο ίδιος την κούραση και την παρακμή των εποχών που καταφεύγει. Ο Καζαντζάκης, γράφοντας για μια επίσκεψή του στο σπίτι του Καβάφη, λέει πως έβλεπε σε κάποιες στιγμές τον Καβάφη “όλο παρακμή και κούραση”.

* Χαρακτριστικό ποίημα αυτής της αναζήτησης εθνικής ταυτότητας είναι το ποίημά του «Ας φρόντιζαν» όπου χαρακτηριστικά γράφει:

Ας την παραδεχθούμε την αλήθεια πια∙
είμεθα Έλληνες κι εμείς – τί άλλο είμεθα;-
αλλά με αγάπες και με συγκινήσεις της Ασίας,
αλλά με αγάπες και με συγκινήσεις
που κάποτε ξενίζουν τον ελληνισμό.

Θουκυδίδης, ο σύγχρονός μας.

2010-04-29T08:48:00.000+03:00

Έκανε μνεία του Θουκυδίδη ο πρέσβης των ΗΠΑ στην Κύπρο, αναφερόμενος στις γνωστές τρομοκρατικές πράξεις της περασμένης εβδομάδας. Ο κ. Πρέσβης ανάφερε αποσπάσματα από τον Επιτάφιο του Περικλέους, και παραλλήλισε τον τρόπο ζωής και σκέψεως των αρχαίων Αθηναίων με τον τρόπο ζωής και σκέψεως στις Ηνωμένες Πολιτείες. Επαινούμε τον κ. Πρέσβη για τη γνώση που έχει του Θουκυδίδη και την αναφορά σε αυτόν. Μακάρι κι οι δικοί μας πολιτικοί και κομματικοί ηγέτες, αλλά και οι πολιτικοί αναλυτές, να μελετούσαν το μέγιστον πολιτικό μάθημα, που λέγεται Θουκυδίδης.
Όμως κι ένα διεθνές πρακτορείο ειδήσεων, διεθνές και όχι Ελληνικό, θυμήθηκε αυτές τις μέρες το Θουκυδίδη, και συγκεκριμένα τον τρόπο που αντέδρασε η παντοδύναμη τότε Αθήνα σε μια επανάσταση ή αποστασία της συμμάχου της Μυτιλήνης.
Όταν λοιπόν το 428 π.Χρ. οι παντοδύναμοι Αθηναίοι, η πρώτη τότε δύναμη, κατέστειλαν την επανάσταση, συνεδρίασε η Εκκλησία του Δήμου και με εισήγηση του δημαγωγού Κλέωνα πήρε τη φοβερή απόφαση να εκτελέσουν όλους ανεξαιρέτως τους ενήλικες άνδρες της πόλης, χωρίς να εξετάσουν ποιοι πήραν μέρος στην επανάσταση και ποιοι όχι, ποιοι ήταν ένοχοι και ποιοι αθώοι.
Αμέσως μετά από αυτή την απόφαση οι Αθηναίοι μετάνιωσαν για την οργισμένη και σκληρή απόφασή τους. Συνεκλήθη νέα συνέλευση της Εκκλησίας του Δήμου, και ενώ πάλιν ο Κλέων επέμενε στην εισήγησή του, ένας άλλος δημαγωγός, ο Διόδοτος, άσημος αυτός, μίλησε και έπεισε τους Αθηναίους ότι ήταν λανθασμένη η απόφασή τους. Προσέξετε: λανθασμένη, όχι δίκαιη ή άδικη, σκληρή ή απάνθρωπη, γατί στην πολιτική κριτήριο είναι το ωφέλιμο, το συμφέρον, και όχι το δίκαιο ή άδικο μιας πράξης. Και τόνισε πως η οργή και το συναίσθημα, η επιθυμία για τιμωρία και εκδίκηση, δεν πρέπει να καθοδηγούν ένα κράτος στις πολιτικές αποφάσεις, αλλά η ψυχραιμία και η σύνεση. Και κατέληξε ο Διόδοτος: «Χωρίς να παρασυρθείτε ούτε από οίκτο, ούτε από επιείκεια, να δικάσετε με ψυχραιμία τους ενόχους, και να αφήσετε τους αθώους να κατοικούνε ήσυχοι στη χώρα τους. Αυτό θα είναι προς το μελλοντικό συμφέρον σας και θα φοβίσει πράγματι τους εχθρούς σας. Γιατί αυτός που κρίνει και αποφασίζει σωστά, είναι πιο φοβερός για τους εχθρούς του (ή σκορπίζει περισσότερο φόβο στους αντιπάλους του), παρά αν βιαστεί και χωρίς σωφροσύνη προσπαθήσει να επιβληθεί με την υλική δύναμή του»
Ακούστε το και στα αρχαία: όστις ευ βουλεύεται προς τους εναντίους, κρείσσων εστίν ή μετ΄ έργων ισχύος ανοία επιών…»
Λες και τα έγραψε για σήμερα ο πάντα επίκαιρος, ο σύγχρονός μας Θουκυδίδης. Μακάρι να σκεφτεί έτσι και η δικαιολογημένα οργισμένη μεγάλη δύναμη. Και να διεκδικήσει το δίκαιό της και να επιβάλει την τιμωρία, βουλευομένη ευ, με σωφροσύνη και ψυχραιμία, και όχι μόνο μετ΄ έργων ισχύος, με την τυφλή υλική δύναμη.

Δημοσιεύτηκε στον Φιλελευθερο τον Σεπτέμβριο του 2001 με αφορμή την τρομοκρατική επίθεση στους δίδυμους πύργους

Η λυτρωτική φυγή

2010-04-29T08:23:00.000+03:00

Άρχισε ήδη κι όσο πάει εντείνεται το κύμα εξόδου από τις πόλεις και από την Κύπρο. Άλλος πιο κοντά, άλλος πιο μακριά, θα αφήσει πίσω του προσωρινά αυτό στο οποίο όλο το χρόνο είναι δεμένος και θα δραπετεύσει, όπως τον φυλακισμένο ή τον αιχμάλωτο, που μόνη του έγνοια είναι πώς θα βγει από τη φυλακή του, πώς θα φύγει από την αιχμαλωσία του. Έτσι, έμμεσα, παραδεχόμαστε πως φτιάξαμε μια φυλακή, ένα στρατόπεδο αιχμαλωσίας, μέσα στο οποίο ζούμε όλο το χρόνο. Και μόνη μας παρηγοριά είναι η δραπέτευση του καλοκαιριού. Όμως κάποτε οι διακοπές ήταν μια φυγή. Κάποτε, πριν όχι πολλά χρόνια, όταν έμπαινες στο καράβι για ένα ταξίδι στο εξωτερικό ή στο αυτοκίνητο, σπάνια το δικό σου, το πιο σύνηθες σε ένα λεωφορείο της γραμμής, για ένα εσωτερικό ταξίδι. Κι άφηνες πράγματι πίσω σου ό,τι σε κούραζε, ό,τι καλούπωνε τη ζωή σου σε μια σειρά από πράξεις και κινήσεις και λόγια, που μονότονα και κουραστικά επαναλαμβάνονταν. Και πήγαινες πράγματι σε ένα άλλο περιβάλλον, σε έναν άλλο κόσμο.
Όμως, σήμερα, η εξομοίωση και η ισοπέδωση των τρόπων ζωής έκαναν τον ένα τόπο να μοιάζει μονότονα με τον άλλο, κι από την άλλη η νέα τεχνολογία, έκανε ώστε να μας ακολουθούν παντού όλα εκείνα που θέλουμε να αφήσουμε πίσω μας φεύγοντας. Στα περισσότερα μέρη που πηγαίνουν οι πιο πολλοί για να ξεφύγουν, θα συναντήσουν τα ίδια ξενοδοχεία, τις ίδιες πολύβουες παραλίες, την ίδια ηχορύπανση των μπαρ και των δισκοθηκών, τα ίδια διεθνή ‘φαστφουτάδια’ και αναψυκτικά και ποτά, τους ίδιους δρόμους, λίγο-πολύ τους ίδιους ανθρώπους. Κι ανοίγοντας την τηλεόραση το βράδυ θα δούνε τις ίδιες ειδήσεις, αλλά και τον τόπο τους, τον τόπο που άφησαν φεύγοντας. Και το τελευταίο βάσανο που εκουσίως φορτωθήκαμε και το κουβαλάμε μαζί μας: το κινητό τηλέφωνο. Το κουβαλάμε παντού και μαζί του κουβαλάμε και ό,τι θελήσαμε να αφήσουμε με τη φυγή μας.
Είμαστε παγιδευμένοι, αγαπητοί αναγνώστες, στον κόσμο που δημιουργήσαμε, κι είναι δύσκολο να φύγουμε από αυτόν. Όπου πάμε μας ακολουθεί, όπως η πόλη ακολουθούσε τον Καβάφη. Μόνη διέξοδος και έξοδος, είναι η εσωτερική φυγή, να φύγουμε μέσα μας. Κι αυτό δε θα μας το δώσουν ούτε τα πολυτελή ξενοδοχεία, ούτε τα κοσμικά κέντρα, ούτε τα κοσμοπολίτικα νησιά κι οι μεγάλες πρωτεύουσες. Αυτή τη φυγή, την ανανεωτική φυγή θα την πετύχουμε αν στραφούμε στον εαυτό μας, και μείνουμε για λίγες μέρες οι δυο μας, αν τον προσέξουμε και κουβεντιάσουμε, επί τέλους, μαζί του. Τότε θα δούμε πόσο αποξενωθήκαμε από τον εαυτό μας. Και πόσο η ζωή μας έχει γίνει ‘σαν μια ξένη φορτική’, για να θυμηθούμε πάλι τον Αλεξανδρινό. Και θα διαπιστώσουμε πόσο αυτή η επιστροφή στον εαυτό μας μάς λυτρώνει και μας ζωογονεί. Είναι μια λυτρωτική φυγή.

(Απο την τακτική του στήλη στον Φιλελεύθερο)

Γιατί οι αρχαίοι

2010-04-28T23:14:00.000+03:00

(Ομιλία στη γιορτή των γραμμάτων στη Μέσα Γειτονιά στις 31 Ιανουαρίου 2005)
Μέχρι πριν κάποια χρόνια, νομίζω ήταν μοναδικό φαινόμενο στην Ευρώπη, ένα κράτος, ή καλύτερα ένα έθνος, να έχει ειδική μέρα για να γιορτάζονται τα γράμματα. Και μάλιστα αυτή η γιορτή ήταν μέρος και της κοινωνικής ζωής, αλλά και της θρησκευτικής. Του κράτους και της εκκλησίας. Βέβαια ήταν η εποχή που το κράτος και η εκκλησία δεν είχαν ακόμα διαχωριστεί, είτε οριστικά και κάθετα, είτε σε ένα μεγάλο βαθμό. Γι’ αυτό άλλωστε αυτά τα γράμματα χαρακτηρίζονταν ως Ελληνοχριστιανικά κι ο πολιτισμός που εκφράζανε ονομαζόταν ελληνοχριστιανικός. Δεν είναι της ώρας να αναλύσουμε τον όρο και την ορθότητά του και τη φιλοσοφία του, στην οποία πολλοί εύρισκαν ακόμα και αντιφάσεις, όμως ήταν μια επικρατούσα άποψη και πολλές δεκαετίες. Γι’ αυτό άλλωστε, σήμερα, γίνεται και αυτή η ειδική εκδήλωση, δηλαδή με την ευκαιρία μια θρησκευτικής, χριστιανικής γιορτής, να έχουμε μπροστά μας τα βιβλία της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και να μιλάμε για τους αρχαίους. Να μιλήσουμε λοιπόν με συντομία γι’ αυτούς τους αρχαίους.
Τα τελευταία χρόνια έρχονται και επανέρχονται τα ερωτήματα: Γιατί οι αρχαίοι; Γιατί να καταφεύγουμε σ’ αυτούς και να τους μελετούμε. Και ειδικότερα τα ερωτήματα γιατί να διδάσκονται στα σχολεία μας και πώς να διδάσκονται.
Το γιατί να διαβάζουμε και το γιατί να τους διδάσκουμε, έχει δύο σκέλη. Να τους διαβάζουμε και να τους διδάσκουμε στο πρωτότυπο ή σε μετάφραση;
Ή να διδάσκονται οι αρχαίοι και ότι έγραψαν ή η γλώσσα τους, η γλώσσα στην οποίαν έγραψαν. Παρόλο που φαίνεται να είναι το ίδιο πράγμα, και κάποτε έτσι ήταν, είναι δυο διαφορετικά πράγματα. Και δεν θα αναφερθούμε απόψε στη διδασκαλία και τη χρησιμότητα ή μη της αρχαίας γλώσσας, των αρχαίων Ελληνικών δηλαδή, αλλά των αρχαίων συγγραφέων, της αρχαίας γραμματείας και της αρχαίας σκέψης.
(Γίνεται πάλι, εκπαιδευτική μεταρρύθμιση… λόγος τελευταία για την επαναφορά της διδασκαλίας των αρχαίων στα σχολεία σε περισσότερες ώρες. Το θέμα δεν είναι απλά η διδασκαλία τους και οι ώρες. Το πώς και από ποιους. Γιατί όπως διδάσκεται τώρα το μόνο που θα κατορθώσουμε είναι να τα μισήσουν περισσότεροι μαθητές και περισσότερο…. Όσο περισσότερες ώρες, αν δεν αλλάξουν οι τρόποι, τα βιβλία, οι διδάσκοντες, περισσότεροι θα τα μισήσουν… Ένα παράξενο φαινόμενο. Πολλοί που διδάχθηκαν αρχαία στο σχολείο, επανέρχονται σ΄ αυτά μετά από χρόνια. Και θέλουν να τα ξαναδιαβάσουν…Υπάρχουν πολλοί που θέλουν να ξαναδιαβάσουν τη φυσική του Γυμνασίου, ή τα φυσιογνωστικά με τον φασίολο;)
(Μια παρένθεση εδώ: όταν λέμε αρχαίους εννοούμε και τους Έλληνες συγγραφείς αλλά και τους Λατίνους, όλους αυτούς που ονομάζουμε κλασικούς συγγραφείς, και σ΄ αυτούς περιλαμβάνονται και οι Έλληνες και οι Λατίνοι. Όμως εδώ απόψε μιλάμε περισσότερο αν όχι αποκλειστικά για τους Έλληνες κλασικούς).
Δεν νομίζω, λοιπόν πως υπάρχει κανείς σήμερα που να αμφισβητεί το ότι ενδείκνυται για πολλούς λόγους να διαβάζουμε τους αρχαίους από μετάφραση. Και να τους διδάσκουμε στα σχολεία μας με αυτό τον τρόπο. Η Ευρώπη και ο Ευρωπαϊκός πολιτισμός που τόσο πολύ μπήκαν στη ζωή μας και στο καθημερινή μας κουβέντα τα τελευταία χρόνια, είναι θεμελιωμένα στην κλασική αρχαιότητα.
Κάποτε, αγαπητοί μου, εκεί στον 6ο και τον 5ο αιώνα προ Χριστού, στα παράλια της Μικράς Ασίας αρχικά, στην πολυφίλητη Ιωνία, κι αργότερα στην Αθήνα, έγινε μια πνευματική - πολιτιστική επανάσταση. Είναι η πιο συγκλονιστική, πιο βαθιά κι η πιο ριζοσπαστική επανάσταση όλων των εποχών. Και να ακόμα δεν δεχθούμε όλα όσα είπαν, κι ακόμα αμφισβητήσουμε τις θεωρίες και τις ιδέες τους, ένα δεν μπορεί να αμφισβητήσει κανένας: ότι εκείνοι οι άνθρωποι, ο πρώτοι Έλληνες φιλόσοφοι, ποιητές, ιστορικοί, έθεσαν ερωτήματα που πρώτη φορά τολμούσε ο άνθρωπος να θέσει. Τι είμαι ο θεός, τι είναι ο άνθρωπος, τι είναι η φύση, η δημιουργία, ή δικαιοσύνη, το άδικο, η αρετή, η πολιτική. Τι είναι ο πόλεμος, τι είναι η τέχνη, τι είναι η επιστήμη, τι είναι ο ανθρώπινος νους. Ερωτήματα στα οποία έδωσαν απαντήσεις με τη λογική τους, με τα ανθρώπινα μέτρα, εγκαταλείποντας για πρώτη φορά τη μακαριότητα της μυθολογικής και θρησκευτικής ερμηνείας.
Κι αν ακόμα κάποιες ή πολλές από τις απαντήσεις τους δεν ισχύουν σήμερα, όμως πολλά από τα ερωτήματα που έθεσαν, ακόμα απασχολούν ή βασανίζουν τον άνθρωπο. Κι από τότε κάθε γενιά και κάθε πολιτισμός δίνουν τη δική του απάντηση.
Όποτε ερχόταν μια νέα γενιά, κι έθετε από την αρχή τα ερωτήματα αυτά, άρχιζε από τους αρχαίους. Ακόμα και σήμερα, όταν για παράδειγμα ή επιστήμη προχωρούσε στην θεωρία του ατόμου και τη διάσπαση του, οι επιστήμονες του 20ου αιώνα πήγαν πολλούς αιώνες πριν και ξεκίνησαν από τον Έλληνα Δημόκριτο, που ήταν ο πρώτος που διερωτήθηκε και διατύπωσε τα βασικά στοιχεία της θεωρίας αυτής. Η απάντηση στα ερωτήματά του ήρθε αιώνες μετά, όμως ο πρωτοπόρος ήταν εκείνος.
Και στην πολιτική, σε όλες τις εποχές, με αρχή από την Ελληνιστική περίοδο και τη Ρώμη, τα μεγάλα ερωτήματα και οι πρώτες απαντήσεις, βρίσκονται στους αρχαίους, τους τραγικούς και τον Θουκυδίδη. Κάθε φορά που συνέβαινε ένα αιματηρός και άγριος πόλεμος, ανατρέχανε οι πολιτικοί και οι ιστορικοί, στον Ευριπίδη και τον Θουκυδίδη για να βρούνε τα πρώτα στοιχεία, τα πρώτα ερωτήματα και τις πρώτες απαντήσεις.
Και θα ακούσουν το Θουκυδίδη να λέει, πως η ιστορία του δεν έχει σκοπό να τέρψει, να ευχαριστήσει, σαν ένα πρόσκαιρο ανάγνωσμα (σαν ένα τηλεοπτικό σίριαλ να πούμε), αλλά έχει σκοπό να προβληματίσει, να διδάξει, όχι μόνο τους συγχρόνους του αλλά και τις γενιές που θα έρθουν. Ήταν λέει το έργο τους ένα κτήμα ες αεί. Κι όποιος θέλει, γράφει « όσοι δε βουλήσονται των τε γενομένων το σαφές σκοπείν και των μελλόντων ποτέ αυθις κατά το ανθρώπινον τοιούτων και παραπλησίων έσεσθαι, ωφέλιμα κρίνειν αυτά αρκούντων έξει» Αλλά όσοι θελήσουν να γνωρίσουν με καθαρότητα και πληρότητα όσα συνέβησαν, αλλά και τα οποία θα γίνουν όμοια ή παραπλήσια στο μέλλον εφ΄ όσον η ανθρώπινη φύση μένει η ίδια, αυτά που γράφω θα τα κρίνουν ως ωφέλημα» . Κι είχε δίκαιο.
Ακόμα και πρόσφατα, όταν μαινόταν ο αιματηρός εμφύλιος πόλεμος εκεί στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, γνωστοί σύγχρονοι πολιτικοί αναλυτές, όχι φιλόλογοι ή δάσκαλοι, παρέπεμπαν μέσω παγκόσμια γνωστών εφημερίδων όπως οι Τάϊμς και η Μόντ, στον Θουκυδίδη και στα Κερκυραϊκά του, όπου πρώτη φορά ανέλυε τα συμβαίνοντα σε ένα εμφύλιο πόλεμο, όχι ως απλό ιστορικό γεγονός, αλλά κάμνοντας και μια τομή στην ανθρώπινη, πολιτική συμπεριφορά, και την απέδιδε όχι σε θεούς και δαίμονες, αλλά στην ανθρώπινη φύση, στον άνθρωπο. Και εφ΄ όσον αυτή η φύση, έγραφε μένει η ίδια, τα ίδια ή παρόμοια θα συμβαίνουν πάντοτε. Και δυστυχώς επαληθεύτηκε η πρόβλεψή του. Τα ίδια βλέπουμε να συμβαίνουν και σήμερα, αιώνες μετά.
Ερωτήματα λοιπόν, κυρίως έθεσαν οι αρχαίοι. Και πέρασαν αιώνες για να δοθεί μια απάντηση. Και στα περισσότερα δεν έχει ακόμα δοθεί ολοκληρωμένη κι από όλους αποδεχτή απάντηση. Ακόμα και σε απλά, όπως φαίνονται ερωτήματα, όπως τι είναι τέχνη, γιατί καταφεύγει στην τέχνη ο άνθρωπος και σε τι αποβλέπει η τέχνη.
Αν είναι μια ωφέλεια από την μελέτη των αρχαίων, που κανένας δεν αμφισβητεί είναι αυτή: να οδηγεί τον αναγνώστη να ερωτά, να αμφισβητεί. Κι η ερώτηση και αμφισβήτηση είναι το θεμέλιο της γνώσεις και του πολιτισμού. Αν η ανθρωπότητα προόδευσε, αν η επιστήμη κι η τέχνη πήγαν μπροστά, είναι γιατί υπήρξαν φωτεινά πνεύματα που τόλμησαν να αμφισβητήσουν και να ερωτήσουν. Και τέτοια φωτεινά πνεύματα ήσαν οι αρχαίοι συγγραφείς.
Μίλησα προηγουμένως για την Ευρώπη και τα θεμέλιά της στην κλασική αρχαιότητα. Κι αυτό είναι αλήθεια αναμφισβήτητη. Όταν η Ευρώπη ξυπνούσε από τον σκοτεινό Μεσαίωνα κι αναζητούσε στηρίγματα για να οικοδομήσει τη νέα κοινωνία που γεννιόταν, ανέτρεξε στους κλασικούς συγγραφείς. Και δημιουργήθηκε το κίνημα του διαφωτισμού και ανθρωπισμού. Τα ανθρωπιστικά γράμματα, όπως ονομάστηκαν οι αρχαίοι συγγραφείς, βγήκαν από τις βιβλιοθήκες των μοναστηριών κυρίως, όπου βρίσκονταν κι ήταν κτήμα των ολίγων, μιας ορισμένης τάξης και για ορισμένους σκοπούς, και έγιναν κτήμα των πολλών.
Από τη στιγμή που δημιουργήθηκαν τα έργα της αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας, άρχισαν ένα μακρύ ταξίδι που ακόμα συνεχίζεται. Άρχισαν μια ζωή που ακόμα υπάρχει και εξελίσσεται.
Ταξίδεψαν πρώτα εδώ στην περιοχή μας, στην ανατολική μεσόγειο. Μετά πήγαν στα βάθη της Ασίας με τον Μεγαλέξανδρο. Κι ύστερα στη Ρώμη, με τη Ρωμαϊκή κατάκτηση πόλεων και τόπων όπου εφυλάσσοντο τα αρχαία χειρόγραφα. Ένας τέτοιος τόπο ήταν βέβαια η Αθήνα αλλά και κέντρα του Ελληνισμού της περιφέρειας, όπως η Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, με την περίφημη βιβλιοθήκη της. Και βρήκαν εκεί στη Ρώμη οι αρχαίοι Έλληνες φανατικούς αναγνώστες και μιμητές. Ο Όμηρος και η Σαπφώ, ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης, ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, έγιναν ανάγνωσμα στα σχολεία, θέμα συζήτησης στις φιλοσοφικές σχολές, αντικείμενο μελέτης από φωτεινά πνεύματα όπως ο Βιργίλιος και ο Κικέρων. Τέτοια ήταν η επίδραση των αρχαίων Ελληνικών Γραμμάτων και της τέχνης, ώστε έκαμα τους Ρωμαίους να παραδεχθούν: Graecia capta, ferum victorem coepit et artes intulit agresti Latio…”.
Ήταν η πιο μεγάλη κι η πιο σημαντική πολιτιστική κατάκτηση του ελληνικού πνεύματος. Κι από αυτή την συνάντησή του με το Λατινικό πνεύμα, γεννήθηκε ο Ελληνορωμαϊκός πολιτισμός, που είναι εν πολλοίς μίμηση του αρχαίου Ελληνικού. Το Όμηρο έχει πρότυπό του και μιμείται, ο Βιργίλιος, τον Δημοσθένη ο Κικέρωνας, τον Ευριπίδη ο Σενέκας.
Με την άλωση της πόλης έχουμε τη μεγάλη φυγή των Ελλήνων λογίων που πήραν το δρόμο της προσφυγιάς. Μαζί τους πήραν ακριβό φορτίο τους αρχαίους Έλληνες. Είναι αυτό το γεγονός που περιγράφει ο Κωστής Παλαμάς στον Δωδεκάλογο του Γύφτου:

«Τ’ είναι τα δεφτέρια που κρατάτε
τα περγαμηνά,
σεβαστά κοπάδια που τραβάτε
σα διωγμένα από κακοκαιριά;
Και σε τούτα τα βιβλία,
και στα μνήματα όλ’ αυτά,
ποιά διαμάντια, ποιά σοφία,
ποιοί νεκροί, ποιά κόκκαλα ιερά;»
Κάτι σάλεψε, κυμάτισαν τα πλήθη,
ξέσπασε φωνή και μου αποκρίθη:
«Είν’ εδώ κλειστοί μες στα κιβούρια,
μες στα τυλιγάδια είναι κρυμμένοι,
–για νεκρούς η πλάση ας μην τους κλαίει!–
ω οι πηγές οι αθόλωτες της Σκέψης,
οι ασυγνέφιαστοι της Τέχνης ουρανοί,
οι Αθάνατοι κι οι Ωραίοι.
Κι είναι της Αλήθειας οι διδάχοι,
της ακέριας Ομορφάδας οι πιστοί,
γέροι, απείραχτοι, όλο νέοι,
και ήλιοι που σου δίνονται να τους χαρείς
πάντα μες στο δρόσος κάποιου Απρίλη
οι Αθάνατοι κι οι Ωραίοι.
Από τους γιαλούς της Ιωνίας
κι από της Αθήνας τον αέρα
που όλα πνέματα τα κάνει καθώς πνέει,
κι από της Ελλάδας τ’ αγνά χώματα,
η Σοφία, ο Λόγος, ο Ρυθμός
οι Αθάνατοι κι οι Ωραίοι.
Κι είναι οι Πλάτωνες, και πίσω τους,
της Ιδέας ήρωες, οι φιλόσοφοι,
κι η Αρετή μ’ αυτούς «η λεβεντιά είμαι!» λέει
κι είναι οι 'Ομηροι, και πίσω τους
όλοι οι ψάλτες και των Όλυμπων οι πλάστες
οι Αθάνατοι κι οι Ωραίοι.
Τη στερνή πατρίδα τους την παρατάν
από φύσημα διωγμένοι ορμητικότατο, γύφτοι γίνονται κι Εβραίοι,
όμως πάντα, κι ερμοσπίτες, νικητές
και του κόσμου γίνονται πολίτες,
οι Αθάνατοι κι οι Ωραίοι!»
( Από τον Ε΄ Λόγο…)
Έτσι λοιπόν άρχισε, βοηθούσης και της ανακάλυψης της τυπογραφίας, μια πυρετώδης έκδοση των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων. Πρώτος και πρωτοπόρος ο Ιταλός Άλδος Μανούτιος εξέδωσε το 1495 (δύο χρόνια μετά την άλωση) τον πρώτον τόμο με έργα του Αριστοτέλη. Ήταν η αρχή για ακολουθήσουν και από τον ίδιο αλλά και από άλλους εκδότες στην Ιταλία στην αρχή και μετά στην υπόλοιπη Ευρώπη μια ατέλειωτη σειρά εκδόσεων. Τρεις αιώνες μετά τον Άλδο Μανούτιο, ο Αδαμάντιος Κοραής, εγκατεστημένος στο Παρίσι, πίστεψε πως απαραίτητη προϋπόθεση για να αναστηθεί ξανά ο υπόδουλος Ελληνισμός, ήταν η μελέτη των αρχαίων. Και εκδίδει την «Ελληνική βιβλιοθήκη» με 17 τόμους με έργα αρχαίων Ελλήνων. Πίστεψε ο Κοραής ότι έπρεπε αυτοί, τα έργα τους και οι ιδέες τους, να γίνουν κτήμα του λαού. Γι αυτό θα έπρεπε να γίνουν απλές εκδόσεις, με εισαγωγικά σημειώματα, με βοηθητικές σημειώσεις και ερμηνευτικά σχόλια, αλλά κυρίως με κατανοητές μεταφράσεις, που να βοηθούν, τον απλό άνθρωπο να κατανοήσει και ερμηνεύσει τα αρχαία κείμενα.
Κι αυτό μας φέρνει στην έκδοση του εκδοτικού οίκου Κάκτος: «Αρχαία Ελληνική Γραμματεία «Οι Έλληνες», που είναι και ο λόγος που μαζευτήκαμε απόψε εδώ.
Συνεχίζοντας λοιπόν μια μακρά παράδοση εκδόσεως αρχαίων συγγραφέων που αρχίζει με την Αναγέννηση, ο Οδυσσέας Χατζόπουλος άρχισε το 1991 την κυκλοφορία αυτής της μεγάλης σειράς. Κι έβαλε στόχο να εκδώσει όλα τα έργα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων σε 2500 τόμους, όπως υπολόγισε. Όταν άρχισε αυτή την έκδοση πολλοί τον είπαν τρελό. Κι ακόμα και σήμερα έτσι τον λένε, όπως διάβαζα τελευταίως σε ένα άρθρο σε Αθηναϊκή εφημερίδα που είχε τίτλο ένας τρελός εκδότης.
Και κατάφερε ο Χατζόπουλος σ’ αυτά τα 15 χρόνια να κάνει κτήμα του λαού, του απλού αναγνώστη, τα κτήματα ες αεί των αρχαίων. Και στη σειρά αυτή εκδόθηκαν όχι τα λίγα , τα γνωστά κείμενα που για δεκαετίες κυκλοφορούν στα σχολεία κυρίως και στα πανεπιστήμια. Αλλά εκδόθηκαν κείμενα που για πρώτη φορά είχαν προορισμό τον απλό αναγνώστη και που ήταν ακόμα άγνωστα και στους ειδικούς επιστήμονες. Για παράδειγμα εκδόθηκαν 45 τόμοι με έργα του Αριστοτέλη, του οποίου και για μας τους φιλόλογους ήταν γνωστά πέντε ή έξη. Εκδόθηκαν συγγραφείς, όχι μόνο μη ειδικοί, αλλά και φιλόλογοι πρώτη φορά άκουγαν ή πρώτη φορά τα έβλεπαν. Όπως ο Διόφαντος, ο Ευνάπιος, ο Χαρίτων. Αλλά και γνωστών συγγραφέων, κάποια έργα για πρώτη φορά κυκλοφορούσαν ευρέως, όπως το περίφημο κι άγνωστο και σε μας ΟΡΓΑΝΟΝ του Αριστοτέλους.
Έναν άθλο λοιπόν επετέλεσε ο τρελός εκδότης Οδυσσέας Χατζόπουλος. Κι αυτός ο άθλος είναι από σήμερα βατός στους δημότες της Μέσα Γειτονιάς, και όχι μόνο, γιατί εύχομαι και πιστεύω θα ανηφορίζουν κατά δω και δημότες άλλων δήμων, όπως του Δήμου Λεμεσού, που ματαίως σήμερα αναζητούν στη δημοτική βιβλιοθήκη της πόλεως τη σειρά του Κάκτου, εκτός από μερικούς τόπους. Και νομίζω πως ίσως θα είναι η μόνη δημοτική βιβλιοθήκη παγκυπρίως που θα έχει αυτή την πλήρη σειρά. Μπορείς να είσαι υπερήφανος φίλε και μαθητά Χρήστο Μέση.
Πιστεύω πως θα είναι πολλοί, αλλά έστω και λίγοι να είναι, οι δημότες, που θα φεύγουν από δω με να τόμο του Αισχύλου, του Πλάτωνα ή του Θουκυδίδης στα χέρια τους. Και να ξέρουν πώς μαζί με αυτούς, όλα τα φωτεινά πνεύματα της ανθρωπότητας, όπως ένα Βολταίρος, ένας Ρουσώ, ένας Αϊνστάιν, ένας Μαρξ, ένας Ελευθέριος Βενιζέλος (Θουκυδίδης), πέρασαν ώρες και ώρες σε μια πνευματική συντροφιά και ΄σε ένα βαθύ διάλογο με αυτά τα κείμενα.
Και πρέπει να είναι υπερήφανοι και οι άνθρωποι της ΣΠΕ Μέσα Γειτονιάς για την θαυμάσια χειρονομία τους. Και εκ μέρους όλων σας, αλλά κυρίως εκ μέρους ημών, κάποιων αδιόρθωτων παλιών φιλολόγων, παλιών δασκάλων, κι αμετανοήτων θαυμαστών των αρχαίων συγγραφέων, τους συγχαρώ και τους ευχαριστώ.
Και με όλη τη δύναμη του διαθέτω και με πάσαν ειλικρίνεια να τους πω ότι πολύ λίγες φορές στη ζωή μου βρέθηκα σε ένα πιο ταιριαστό εορτασμό της ημέρας των γραμμάτων.
Σας ευχαριστώ. Να είστε καλά.

Η πόλις

2010-04-28T21:52:00.000+03:00

Κάθε φορά που ακούει τη λέξη πόλις, έρχεται στο νου μου η φράση του Νικία που μας τη σώζει ο Θουκυδίδης: «άνδρες γαρ πόλεις και ου τείχη, ου νήες ανδρών κεναί». Οι άνθρωποι είναι οι πόλεις και όχι τα τείχη και τα πλοία, άδεια από ανθρώπους. Γύρω στον 8ο αιώνα προ Χριστού, η βασιλεία καταργείται σε όλες σχεδόν της πόλεις της Ελλάδας και επικρατεί η Αριστορκατία/Ολιγαρχία. Οι Ολίγοι, οι ευγενείς ή ευπατρίδες, αναλαμβάνουν την εξουσία. Και πριν το τέλος του αιώνα αρχίζει μια κοινωνική αναταραχή. Οι πολλοί, ο κοινός λαός, αρχίζουν αγώνες για πολιτικά δικαιώματα και συμμετοχή τη διακυβέρνηση. Αυτός ο αιώνας, ο 7ος και ο 6ος είναι από τους πιο σημαντικούς, του πιο γόνιμους, τους πιο κοσμοϊστορικούς για τον Ελληνικό χώρο αλλά και για τον κόσμο. Συνηθίσαμε να μιλάμε συνεχώς και να θαυμάζουμε τον 5ο αιώνα. Όμως ό,τι ανδρώθηκε και συνελήφθη και κυοφορήθηκε στους λεγόμενους αρχαϊκούς αιώνες. Και σ΄ αυτούς τους αιώνες διαμορφώθηκε και ολοκληρώθηκε αυτό που συνηθίσαμε να λέμε πόλις-κράτος. Ένας λανθασμένος όρος, που δεν αποδίδει καθόλου ή ακόμα και αποπροσανατολίζει. Πρώτο γιατί δίνει μεγάλη έμφαση στη λέξη κράτος. Κι αυτή η λέξη ‘κράτος» γεννάει και γεννούσε σε όλες τις εποχές στον απλό πολίτη, αρνητικά συναισθήματα, κάποια ή πολλά, αναλόγως των εποχών και των ιστορικών συνθηκών. Πολλές φορές θυμίζει καταπίεση και επέμβαση στη ζωή του πολίτη. Σήμερα θυμίζει φορολογίες, ή εξουσία, καμιά φορά αβάσταχτη και καταπιεστική. Κι ύστερα η πόλις προϋπήρχε του μεταγενέστερα καλά οργανωμένου κράτους.
Τελευταία διάβασα, γηράσκω γαρ αεί διδασκόμενος, ένα νέο όρο, «πολιάδα κοινότητα». Ένας όρος που τονίζει το αρχικό και βασικό κύτταρο, τον πυρήνα της πόλης, την κοινότητα. Μια κοινότητα ανθρώπων, μια κοινωνική, πολιτική, πολιτιστική κοινότητα. Κοινότητα στόχων και στοχασμών, κοινότητα οραμάτων, κοινότητα τρόπου ζωής, σκέψεως και πράξεως.
Όλοι οι ορισμοί της πόλης που έχουμε από την αρχαιότητα, όπως τους βρίσκουμε εκτός των άλλων κυρίως στον Αριστοτέλη χαρακτηρίζουν την πόλη ως «κοινωνία», «τέλεια και αυτάρκης κοινωνία» «κοινωνία αυτάρκης, σύνθετη από κώμες, που έχει σκοπό την επιβίωση και την ευζωΐαν των μελών της» «μια κοινωνία πολιτών ικανών να έχουν αυτάρκεια ζωής».
Δεν βρίσκουμε πουθενά ορισμό της πόλης ταύτιση της πόλης με το κράτος ή συσχετισμό κράτους και πόλης–οικισμού. Αλλά και τα αρχαία κράτη σπάνια ταυτίζονται πλήρως με μια συγκεκριμένη πόλη˙ τα πιο πολλά είναι μια πόλη-πυρήνας, κέντρο, και ένα αριθμός άλλων κοινοτήτων εκτός των τειχών. Υπήρχαν άλλωστε και κράτη που δεν είχαν καμιά πόλη, όπως την ξέρουμε, αλλά ένα αριθμό μικρές κώμες.
Είναι χαρακτηριστικό ότι όλοι οι κάτοικοι της Αττικής, είτε κάτω από την ακρόπολη ζούσαν, είτε στη μακρινή Ελευσίνα, ονομάζονται Αθηναίοι κι έτσι προσφωνούνται, «Ω άνδρες Αθηναίοι». Μέλη της μιας και αδιαίρετης πόλεως των Αθηνών. Κι αυτή η προσφώνηση, με το όνομα των πολιτών, κι όχι με το όνομα της πόλης, είναι η σταθερή και χαρακτηριστική αναφορά στα αρχαία κείμενα. Γράφουν οι αρχαίοι ιστορικοί «οι Αθηναίοι έπεμψαν πρέσβεις εις Κορινθίους, εις Μεγαρείς, εις Λακεδαιμονίους» και όχι «αι Αθήναι στην Κόρινθο, ή στα Μέγαρα, ή στη Σπάρτη. Η επικοινωνία είναι με τους ανθρώπους, και πόλη είναι οι άνθρωποι. Και είναι πάρα πολλά τα αποσπάσματα στο αρχαίο Ελληνικό δράμα, τραγωδία και κωμωδία, όπου γίνεται αυτή η ταύτιση της πόλης με τους πολίτες. Όταν ο ΧΟΡΟΣ στους Αχαρνής του Αριστοφάνη φωνάζει «Είδες, ω πάσα πόλι τον φρόνιμον άνδρα», είναι τους πολίτες που καλεί να δούνε και να καμαρώσουνε τον ήρωα, και μάλιστα σε μια πόλη που το ευσύνπτον μέγεθός της, επιτρέπει στο ΧΟΡΟ να καλεί προσωπικά την πάσαν πόλιν, δηλαδή όλους τους συμπολίτες του.
Γινόταν ήδη στην αρχαιότητα συζήτηση για τον ιδανικό μέγεθος και τον μέγιστο πληθυσμό μιας πόλης. Ο Πλάτων μιλά για μια ιδεώδη πόλη των 5000 κατοίκων. Κι ο Αριστοτέλης, μιλά πως μια πόλη δεν μπορεί να είναι πολύ μικρή, γιατί τότε δεν θα είναι αυτάρκης, ούτε πολύ μεγάλη, γιατί τότε δεν θα υπήρχε η επικοινωνία μεταξύ των πολιτών της και δεν θα μπορούσε να κυβερνηθεί σωστά. Μια πόλη των 100.000 κατοίκων είναι παράλογη, για τον Αριστοτέλη, μια πόλη του ενός εκατομμυρίου βέβαια είναι ανέκδοτο ή ουτοπία, με την πρωταρχική σημασία του όρου, δεν είναι πια τόπος, δεν είναι κόσμος αλλά χάος.
Ανάφερα ήδη τη λέξη αυτάρκης. Η αυτάρκεια ήταν μια αρετή στην οποία έδιναν πολύ σημασία οι αρχαίοι και που οι μεταγενέστεροι λίγο αντελήφθησαν. Αυτάρκεια και του ατόμου αλλά και της πολιάδας κοινότητας. Αυτάρκεια είναι το να έχει ένα άτομο ή μια κοινωνική ομάδα όλα όσα χρειάζεται και να μπορεί να ζει με αυτά που έχει. Και όχι μόνο όσον αφορά τα οικονομικά, γενικά τα υλικά αγαθά, αλλά και τα πνευματικά. Το κύριο χαρακτηριστικό της αρχαίας πόλης αλλά και η ανεπανάληπτη αρετή της, ήταν η αυτάρκεια αγαθών, όχι μόνο των αγαθών των απαραιτήτων προς το ζην, για την βιολογική επιβίωση, αλλά και αυτάρκεια πνευματικής τροφής, αυτάρκεια πολιτισμού. Οι σύγχρονες πόλεις και χώρες, ακόμα κι οι είναι μακράν του να είναι αυτάρκεις. Ένα μόνο παράδειγμα, ας κόψουν την παροχή πετρελαίου στην Ευρώπη, και όλο το κοινωνικό και οικονομικό οικοδόμημα της ή θαύμα, αν θέλετε, καταρρέει.
Ακόμα και αυτάρκεια θεών είχε η κάθε πόλης, είχε και θεούς δικούς της, ή τους πανελλήνιους θεούς τους λάτρευε και τους γιόρταζε με ένα ειδικό, τοπικό όνομα.
Η αρχαία πόλις ήταν τρόπος ζωής. Κι ο Περικλής στον Επιτάφιο Λόγο του, εξυμνώντας την πόλη των Αθηνών, αυτό τον τρόπο ζωής εξυμνεί. Κι όλα τα μέλη της πολιάδας κοινότητας των Αθηναίων, πολίτες και μη πολίτες, άνδρες και γυναίκες, πλούσιοι και πτωχοί, είχαν από τους πανάρχαιους χρόνους κοινά ήθη και έθιμα. Λάτρευαν κοινούς θεούς, πίστευαν σε κοινές παραδόσεις και δοξασίες, τελούσαν κοινές εορτές. Και, κάτι που ίσως δεν προσέχουμε, ακόμα και οι δούλοι συμμετείχαν στις γιορτές της πόλης. ιδιαίτερα στις γιορτές του Διόνυσου, του Ελευθερέως Διονύσου, που ελευθέρωνε τον άνθρωπο από την καθημερινή έγνοια, και ακόμα και τους δούλους, έστω προσωρινά, από τα δεσμά της δουλείας. Είναι η γνωστή η κλήση προς τους δούλους στο τέλος των Διονυσίων «θύραζε, Κάρες, ουκέτι Διονύσια», που υποδηλοί ότι κι οι δούλοι, βγαίνανε στους δρόμους, οι Αθηναίοι πολίτες, για να γιορτάσουν τα Διονύσια.
Το κράτος της Πόλεως των Αθηνών- εν αρχή ην η πόλις και μετά οργανώθηκε το κράτος. Τώρα εμείς ξεκινούμε ανάποδα. Υπάρχει το κράτος και καταδυναστεύει την πόλη, δηλαδή τους ανθρώπους, και καταστρέφει την πόλη, τα κτίσματα, το περιβάλλον. Τα λουλούδια στ’ ουρανού τα ξέφωτα. Τις ζεστές γωνιές και τις ανοιχτές αγκάλες. Τις μοσχοβόλες πεζούλες και τα ανθοφόρα πεζοδρόμια. Κι πάνω, στο ανθρώπινο ύψος, κι όχι σε ύψη πολλών ορόφων, του ανατολίτη ήλιου παραθύρια. Πού έκλεινα πολλές φορές στερήσεις και βάσανα, όμως έκλειναν κι ελπίδες και όνειρα. Σήμερα είναι τα σφαλιστά και κλείνουν ερμητικά τον μολυσμένο αέρα του κλιματισμού…
Πόλις μια ευρύτερη οικογένεια ή μια επέκταση της οικογένειας…
Κάτω από την ίδια κορυφογραμμή, στον ίδιο κάμπο, με θέα το ίδιο κομμάτι θάλασσας…
Θεμέλια ριζιμιά
Λιγότερα σκουπίδια, περισσότερα φεγγάρια…
Ευτυχισμένοι όσοι γεννηθήκαμε και περάσαμε τα δύσκολα, τα στερημένα, τις πιο πολλές φορές παιδικά χρόνια, σε μια πόλη ή σε μια κοινότητα, σε μια πολιάδα κοινότητα…
Άλλοτε η πόλη ήταν ένα ποίημα. Ένα ποίημα κι ένα δημιούργημα. Ένα δημιούργημα με τέχνη, με ευαισθησία, με πινελιές πολιτισμού και πνευματικότητας, με όνειρα και οράματα. Κι ήταν κοιτίδα ονείρων και οραμάτων. Η γειτονιά, τα σοκάκι, έστω τα στενοσόκακο, που χωρούσε μόλις ένα κάρο ή αργότερα ένα αυτοκίνητο, να περάσει. Χωρούσαν όμως πολλά όνειρα…
Πόλη ήταν ένα καλησπέρα το σούρουπο, την λυχναφή ώρα, όταν περνούσαμε με τα πόδια από τα στενά δρομάκια, και καλησπερίζαμε τους γείτονες που κάθονταν στο πεζοδρόμιο, μέσα στις μυρωδιές του γιασεμιού και των βασιλικών. Τώρα οι πόρτες, ακόμα και αυτές που ξέμειναν και ανοίγουν σε ένα δρόμο, κι όχι σε ένα μισοσκότεινο διάδρομο πολυκατοικίας, είναι κλειστές. Κι έγκλειστοι κι εγκλωβισμένοι πίσω τοις οι ένοικοι, βουβοί και συνήθως τρομαγμένοι, βλέπουν τηλεόραση. Δεν ακούνε, δεν μιλάνε, δεν επικοινωνούν. Απλά βλέπουν τηλεόραση…

Προτεινόμενοι τίτλοι της ομιλίας μου:
1. Οι πόλεις των Ελλήνων και της Ανατολής.
2. Η πόλις, ο πολίτης και ο πολιτισμός.
3. Η πόλις, μια αυτάρκεια ζωής και πολιτισμού.
4. Ανθρώπινες πόλεις ή πόλεις ανθρώπων.
5. Η κοινωνικότητα του Έλληνα και η πόλις.
6. Η παλιά πόλις, ένα ποίημα κι ένας πυρήνας πολιτισμού.

Η ομορφιά της γης μας

2010-04-26T19:37:00.001+03:00

Ήταν ένα όμορφο απόγευμα εκεί στα κρασοχώρια μας. Το παλιό εργοστάσιο αναπαλαιώθηκε, όπως συνηθίσαμε να λέμε. Δυο καλαίσθητα, γερά, ενενηντάχρονα κτίσματα, βρήκανε την παλιά ομορφιά και λάμψη τους. Και είναι χαρά να τα βλέπεις και να σε πηγαίνουν τόσες δεκαετίες πίσω. Κι ακόμα πιο όμορφοι είναι οι γύρω λόφοι που πρασίνισαν ξανά από τα καινούργια αμπέλια. Το σκηνικό την ξερής, εγκαταλελειμμένης γης που όσο πάει και γενικεύεται εκεί στα κρασοχώρια μας, γιατί τα αμπέλια εγκαταλείπονται, αποκαταστάθηκε με νέους αμπελώνες. Κι είναι χαρά θεού η γνήσια ομορφιά της γης μας.
Το μεράκι κι η αγάπη κάποιων ανθρώπων για τη γη και την πανάρχαια παράδοσή της, εν συνδυασμώ με την επιστημονική κατάρτιση και τη γνώση συγχρόνων μεθόδων και σύγχρονης τεχνολογίας, έκαναν το θαύμα τους. Πάντρεψαν το παλιό με το καινούργιο, και έδωσαν ξανά πίσω τη ζωή στη γη και στον τόπο. Αυτό το θαύμα έγινε εκεί στη Μαλλιά.
Κι όπως ήτανε απόγευμα και σιγά-σιγά έσβηνε η μέρα, και κατέβαινε η νύχτα κι αγκάλιαζε τους γύρω λόφους, εκείνη την ώρα που συνηθίζω να τη λέω λυχναφή ώρα, νόμιζες πώς στη μέση κάποιου αμπελιού, στην κορφή κάποιου λόφου, σε μια ποταμοδκιάβαση, θα βγει από τη γη και τη δροσιά του σούρουπου η Ανεράδα, για να περπατήσει σε λαόνια, κάμπους τζιαί βουνά μαζί με τον ποιητή. Και κει, ανάμεσα Μαλιάς και Βάσας, να συναντήσει και τον γέρο Λιπέρτη, κάτω από την γέρικη ελιά που την αγόρασε για να του θυμίζει την Μαρικκούν του…
Κι΄ αναρωτιόμουνα κατεβαίνοντας ύστερα προς την πόλη: με τα 4 εκατομμύρια λίρες που δώσαμε για εκείνα τα καλλιστεία, πόσα τέτοια θαύματα θα γίνονταν, πόση τέτοια ομορφιά θα ξαναρχόταν στη γη μας. Ομορφιά για να τη χαιρόμαστε κι εμείς και οι ξένοι, που δε θα την βρίσκουν αλλού, κι όχι την εφήμερη και επίπλαστη, τη φκιασιδωμένη ομορφιά της πασαρέλας.
Ήτανε όμορφο το δειλινό και το σούρουπο κι η λυχναφής ώρα εκεί, στους λόφους της Βάσας, του Άρσους και της Μαλιάς. Κι ήταν χαρά θεού αυτό που δημιούργησε η αγάπη, το μεράκι κι η επιστημονική γνώση κάποιων ανθρώπων, που είναι ταμένοι σ΄ αυτό που κάνουν.
Κωστής Κολώτας

Δημοσιεύτηκε στον Φιλελεύθερο στο τέλος Ιουλίου 2001

O ΚΩΣΤΑΣ ΓΕΩΡΓΟΣΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΩΣΤΗ ΚΟΛΩΤΑ

2010-04-16T09:38:00.001+03:00

Ο γνωστός πνευματικός άνθρωπος , μεταφραστής, συγγραφεας και λογοτέχνης Κ. Γεωργοσόπουλος έγραψε στα ΝΕΑ των Αθηνών ημερομηνίας 14 Απριλίου και το αναδημοσίευσε και η Ελεθεροτυπία ημερομηνίας 15 Απριλίου 2010 το ακόλουθο σημείωμα:

Επικήδειος λόγος του Υπουργού Παιδείας και Πολιτισμού κ. Ανδρέα Δημητρίου κατά την κηδεία του Κωστή Κολώτα

2010-04-14T16:11:00.000+03:00

Ο Θουκυδίδης στον "Επιτάφιό" του εκφράζει το φόβο πως οι έπαινοι προς τους νεκρούς μπορεί να θεωρηθούν υπερβολικοί, γιατί ο θάνατος εξωραΐζει τους ανθρώπους. Λίγες είναι οι περιπτώσεις εκείνες που τα εγκώμια έρχονται απλά να περιγράψουν αλήθειες και, ακόμη πιο σπάνιες, οι περιπτώσεις όπου τα λόγια είναι φτωχά για να αποδώσουν το πραγματικό έργο και την εξαιρετική προσφορά κάποιων συγκεκριμένων ανθρώπων. Ο θάνατος του Κωστή Κολώτα δεν είναι από εκείνους τους συνηθισμένους θανάτους ενός απλού εκπαιδευτικού και πολιτιστικού παράγοντα της πόλης της Λεμεσού. Είναι μια μεγάλη απώλεια, το κενό της οποίας παρατηρήθηκε κιόλας στους μήνες της δοκιμασίας του. Η Λεμεσός και η Κύπρος δεν θα είναι απλά φτωχότερες, αλλά είναι ήδη πάρα πολύ φτωχές. Ο Κωστής Κολώτας υπήρξε μια πολυσχιδής προσωπικότητα της εκπαιδευτικής, της πολιτικής, της κοινωνικής και της πολιτιστικής ζωής, που εκτιμήθηκε τόσο στη Λεμεσό και στην υπόλοιπη Κύπρο όσο και στην Ελλάδα. Υπήρξε ρηξικέλευθος, καινοτόμος και ένας συνεχής μεταρρυθμιστής των εκπαιδευτικών και πολιτισμικών μας πραγμάτων. Καλός οραματιστής και συνάμα πρακτικός εφαρμοστής και διαχειριστής των πνευματικών του αναζητήσεων. Υπήρξε πάντοτε ο άνθρωπος που αναζητούσε να οδηγήσει τα αντικείμενα με τα οποία ασχολείτο στην ύψιστη ποιοτική τους στάθμη για το καλό του τόπου του.
Από τη στιγμή που επέστρεψε στη Λεμεσό ύστερα από τις σπουδές του στην Αθήνα και αφότου διορίστηκε ως φιλόλογος στα σχολεία της Λεμεσού, ο Κωστής Κολώτας είχε άμεση εμπλοκή με τα πολιτιστικά δρώμενα της πόλης και το έργο του εκτιμήθηκε αμέσως. Ακόμα και μετά την αφυπηρέτησή του από την ενεργό εκπαιδευτική δράση μέχρι την ώρα που τον χτύπησε η αρρώστια είχε σημαντική συμβολή στην καθημερινή και εθνική ζωή της Λεμεσού. Ο Κωστής Κολώτας σπούδασε Κλασική Φιλολογία στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και μετεκπαιδεύθηκε στο Πανεπιστήμιο Reading της Αγγλίας. Υπηρέτησε την εκπαίδευση από πολλές θέσεις. Όλα τα έκανε σε υψηλό επίπεδο, με ποιότητα και με υπευθυνότητα, με μια χαρακτηριστική στωικότητα γιατί πίστευε στην ωρίμανση των πραγμάτων. Όλα στην ώρα τους. Ποτέ δεν βιαζόταν γιατί ήξερε πως τα ζητήματα του πολιτισμού είναι πολύ μεγάλη υπόθεση για να τα αφήνεις στην τύχη χωρίς σοβαρή και ενδελεχή επιμέλεια.
Ως φιλόλογος είχε – σύμφωνα με τους μαθητές του – συνείδηση της υψηλής του αποστολής. Είχε το φυσικό χάρισμα του ‘διδάσκειν’ και δεν είναι καθόλου τυχαίο που όλοι τον προσαγόρευαν: «Δάσκαλε». Υπήρξε πάντα καλός διδάσκων, αλλά και καλός μαθητής. Ζητούσε να μαθαίνει ό,τι δεν είχε την τύχη να το γνωρίζει και ήταν από τους λίγους καθηγητές που όταν τον ρωτούσε ένας μαθητής κάτι για το οποίο δεν είχε πλήρη εικόνα, έλεγε «θα το μελετήσω και θα σου πω αύριο». Kαι το έκανε με χαρά. Ήξερε πώς να κατεβαίνει στο επίπεδο του συνομιλητή του για να τον ανεβάσει με τη μαιευτική μέθοδο ώστε να κατανοήσει ακόμα και τις πιο δύσκολες έννοιες. Γινόταν φίλος με τους μαθητές και τους συναδέλφους του, με τους οποίους παρέμεινε φίλος μέχρι το τέλος της ζωής του.
Δίδαξε θέατρο σε μαθητές που, υπό άλλες συνθήκες, ποτέ δεν θα είχαν επαφή με το θέατρο ως μέσο εκπαίδευσης και καλλιέργειας. Πρώτος εισήγαγε μαθήματα ορθοφωνίας, κινησιολογίας και θεατρολογίας σε ειδικά σεμινάρια σε μια εποχή που δεν υπήρχε κρατικό θέατρο ούτε οργανωμένη θεατρική παιδεία στην Κύπρο. Ανέβασε πολλές παραστάσεις στο Λανίτειο Γυμνάσιο στις οποίες οι μεταφράσεις, η σκηνοθεσία και η επιμέλεια ήταν δικές του. Όταν άνοιξε το Θεατράκι του ΡΙΚ, με το θρυλικό του VW μετέφερε τους μαθητές που αγαπούσαν το θέατρο για να δουν όλες εκείνες τις παραστάσεις σύγχρονου θεάτρου. Πολλοί μαθητές του ακολούθησαν τη φιλολογία ή το θέατρο επηρεασμένοι από εκείνον τον πρακτικό τρόπο μύησης στο μαγικό κόσμο της Γραμματείας μας, καθώς και του θεάτρου.
Πέρα από το θέατρο, ο Κωστής αγαπούσε τον αθλητισμό. Εκτός από την εμπλοκή του στα κοινά της αγαπημένης του ομάδας, τον Άρη, το σωματείο που υπηρέτησε από πολλές θέσεις, βοήθησε και στην ανασύσταση της χορωδίας του Άρη. Υπήρξε για πολλά χρόνια ο κύριος συντονιστής των διαφόρων αγώνων που διοργανώνονταν στο ΓΣΟ και εκφωνητής των αθλητικών αγώνων συνδέοντας, μάλιστα, τη θεατρική του φωνή με χαρακτηριστικές εκφράσεις του τύπου «έφορος, κριταί και χρονομέτραι, παρακαλώ εις τας θέσεις των».
Είναι ο άνθρωπος που συνομίλησε, όσο κανένας άλλος, με τους θεατρικούς παράγοντες του εν γένει ελληνισμού και καθιέρωσε μια δική του μεταφραστική «Σχολή». Ας θυμηθούμε ότι μετέφρασε την τριλογία «Ορέστεια», τους «Πέρσες» και τους «Επτά επί Θήβας» του Αισχύλου, τα έργα του Σοφοκλή «Αίαντας» και «Αντιγόνη», τις «Ικέτιδες», τις «Βάκχες», τις «Τρωάδες», την «Εκάβη» και την «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» του Ευρίπιδη. Επίσης, ασχολήθηκε με τη μετάφραση του αριστοφάνειου σατιρικού έργου και συγκεκριμένα των κωμωδιών: «Θεσμοφοριάζουσες», «Εκλησιάζουσες», «Όρνιθες», «Βάτραχοι» και «Πλούτος». Ως εξαίρετος γνώστης και της αγγλικής φιλολογίας ασχολήθηκε και με τη μετάφραση έργων της κλασικής αγγλικής φιλολογίας όπως τα θεατρικά «Ρωμαίος και Ιουλιέτα», «Όνειρο θερινής νυκτός», «Πολύ κακό για το τίποτε» και «Ριχάρδος ο Γ΄» του Ουίλιαμ Σαίξπηρ, καθώς και το «Πανηγύρι του Αγίου Βαρθολομαίου» του Μπεν Τζόνσον.
Ως μεταφραστής θεατρικών έργων είχε τη χαρά να ακούσει και να δει τις μεταφράσεις να παρουσιάζονται από τoν ΘΟΚ, τo Εθνικό Θέατρο, τo Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, το Νέο Θέατρο Θεσσαλονίκης και άλλα θέατρα στην Κύπρο και την Ελλάδα, όπως επίσης και από τo ΡIΚ και τηv ΕΡΤ. Πολλές μεταφράσεις του έχουν ανεβαστεί στην Επίδαυρο. Οι μεταφράσεις των θεατρικών έργων τόσο από το αρχαίο θέατρο όσο και από το διεθνές ρεπερτόριο έχουν σχολιαστεί από τους καλύτερους και πιο έγκυρους κριτικούς. Χαρακτηριστικό στοιχείο των μεταφράσεών του υπήρξε, σε πάρα πολλές περιπτώσεις, η πρόσθεση μιας κυπριακής χροιάς επειδή γνώριζε, όσο κανένας άλλος, ότι το θέατρο και ιδιαίτερα το αριστοφανικό, αποζητούσε την αμεσότητα και την ακαριαία αντίδραση του κοινού.
Όταν το Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου το Σεπτέμβριο του 2007 θα τελούσε τα εγκαίνια (για το οποίο ο Κωστής Κολώτας ήταν από τους πρωτεργάτες για να δημιουργηθεί στη Λεμεσό, ως δημοτικός σύμβουλος που υπηρετούσε τότε στον Δήμο Λεμεσού), ο τότε υπεύθυνος για την τελετή, ο μαθητής του, ο Μ. Σοφοκλέους απευθύνθηκε στον «Δάσκαλο» για να μεταφέρει σε ζωντανό λόγο τον «Επιτάφιο» του Περικλή, τον μονόλογο του «Προμηθέα Δεσμώτη», του Αισχύλου, το χορικό από την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή. Οι μεταφράσεις του Κωστή Κολώτα μελοποιήθηκαν από τον Μάριο Τόκα. Ο Κωστής ήταν εκεί μέχρι την τελευταία πρόβα, να δει και την τελευταία λεπτομέρεια.
Πρωτοστάτησε για τη δημιουργία της Εταιρείας Θεατρικής Ανάπτυξης Λεμεσού (ΕΘΑΛ), που ξεπέρασε ήδη τις 100 παραστάσεις. Για την αγάπη του και τη συμβολή του στο θέατρο, η πολιτεία τον τίμησε ποικιλοτρόπως. Υπήρξε μέλος και Πρόεδρος τoυ Διοικητικού Συμβουλίου του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου, μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Πολιτιστικού Ιδρύματος της Τραπέζης Κύπρου από της ιδρύσεώς του και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ραδιοφωνικού Ιδρύματος Κύπρου, καθώς και μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Θεατρικών Συγγραφέων. Βραβεύθηκε με το Βραβείο “Μελίνας Μερκούρη”, θεατρικής συγγραφής, του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου. Μετείχε ως εισηγητής σε τοπικά και διεθνή θεατρικά συνέδρια και δημοσίευσε άρθρα σε εφημερίδες και περιοδικά με θέμα, κυρίως, το αρχαίο ελληνικό δράμα. Δίδαξε Ιστορία του Αρχαίου Ελληνικού Θεάτρου και Δραματολογία σε θεατρικά εργαστήρια και δραματικές σχολές, της Κύπρου και της Ελλάδας.
Αλησμόνητες θα μείνουν οι μουσικές και ποιητικές νύχτες που οργάνωνε στο θεατράκι της «Μικρής Σαλαμίνας» (που η αγάπη των Αμμοχωστιανών της Λεμεσού ξανάστησε στη Φασούλα), αφιερωμένες στις καλοκαιρινές μέρες του Αυγούστου με πανσέληνο. Εκεί, μέσα από κείμενα από όλη την γκάμα της ελληνικής ποίησης και μουσικής που επέλεγε έδειχνε όλο τον αισθητικό του πλούτο, αλλά και όλη την τρυφερότητα της ψυχής του.
Ο Κωστής Κολώτας υπήρξε ένας ‘πολίτης’, με την παλιά σημασία που περιείχε η λέξη. Εκτός από τις πνευματικές δραστηριότητες και αναζητήσεις, έντονο και διαρκές ήταν το ενδιαφέρον του για τα κοινά, έχοντας διατελέσει και δημοτικός σύμβουλος στο Δήμο Λεμεσού, με το συνδυασμό «Η Πόλη μας» γιατί πίστευε στην ‘πολιτότητα’ ως ένα σημαντικό θεσμό της πολιτικής ζωής των ανθρώπων. Ποιός δεν θα τον θυμάται να διασχίζει την πόλη με τη μικρή του μοτοσικλέτα για να πάρει τις εφημερίδες του, να σταματήσει για να κουβεντιάσει με τους φίλους του που τους έβρισκε σε κάθε γωνιά της πόλης όπου και να πήγαινε, να μιλήσει σε πολύ ιδιωτικό τόνο με τον καθένα που συναντούσε τον «Δάσκαλο;».
Αποζητούσε το διάλογο και κράτησε διάφορες στήλες σε εφημερίδες της Κύπρου για πολιτιστικά και κοινωνικά θέματα. Δεν είναι τυχαίο που κράτησε στο Κανάλι της Λεμεσού πρώτα ως 9.86 και στη συνέχεια Κανάλι 6 μόνιμη εκπομπή στην οποία συνομιλούσε με τους πολίτες για τα θέματα που τους ενδιέφεραν και τους απασχολούσαν στην καθημερινή τους ζωή.
Η Λεμεσός υπήρξε η έμπνευσή του. Κανείς δεν μπορεί να φανταστεί τη Λεμεσό χωρίς ανθρώπους όπως ο Κωστής Κολώτας. Φοβάμαι πως άνθρωποι όπως τον Κωστή όταν φεύγουν, σπάει το καλούπι και είναι δύσκολο να τους αντικαταστήσεις. Είναι μοναδικοί και αυτή τη μοναδικότητά τους δεν την κράτησαν για τον εαυτό τους, αλλά την έκαναν δημιουργική γέφυρα για να περάσουν σημαντικές και ευφάνταστες ιδέες, να στηθούν θεατρικές παραστάσεις, να γίνουν μεταφράσεις, ομιλίες, δρώμενα.
Ολοκληρώνοντας, θα ήθελα να σας διαβάσω μια από τις μεταφράσεις του Κωστή Κολώτα από το «Χορικό της Αντιγόνης» του Σοφοκλή, το γνωστόν «πολλά τα δεινά κουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει…», όπως ακούστηκε στην τελετή έναρξης του πανεπιστημίου το Σεπτέμβριο του 2007:

Πολλά είναι τα θαυμαστά στον κόσμο ετούτο!
Πιο θαυμαστό από όλα ο άνθρωπος.
Την αφρισμένη θάλασσα περνάει ποντοπόρος
το φουσκωμένο κύμα σκίζοντας.
Τη γη την άφθαρτη, τη μάνα και τροφό,
οργώνει στου χρόνου τα γυρίσματα,
με τα καματερά που δάμασε
και τα έζεψε εις το βαθύ αλέτρι.
Με το μυαλό του πετάει σαν άνεμος
τη γλώσσα έμαθε και πώς να ζει σε κοινωνία με νόμους.
Ο άνθρωπος ο πολυμήχανος
που έμαθε των καιρών την αγριάδα,
το χιονιά και τη βροχή ν’ αποφεύγει
κι ηύρε τη γιατρειά από πολλές αρρώστιες
μα τον θάνατο να νικήσει δεν μπορεί.
Μάστορας πρωτομάστορας
τέχνες πολλές σοφίστηκε.
Όμως το θολωμένο του μυαλό
μια στο καλό, την άλλη στο κακό
πορεύεται και τρέχει.
Σωστός πολίτης όποιος των ανθρώπων τα δίκαια
και των θεών τα όσια ακολουθεί.

Αγαπημένε μας Κωστή Κολώτα,
Πάντα μας μιλούσες για τον πλούτο της ελληνικής γλώσσας, που σε κάποια μέρη του νησιού, κυρίως από τους πιο ηλικιωμένους ανθρώπους, παραμένει μεγάλος. Συνάντησες, έγραψε κάποτε μια εφημερίδα, μια φορά σε ένα χωριό της Πάφου μια γερόντισσα (κοτζιάκαρη, όπως τη λέμε στο νησί) και τη ρώτησες «ίντα που κάμνεις, κυρά;». «Καλά είμαι», σου αποκρίθηκε εκείνη. «Ε το, καρτερώ να 'ρτει η λυχναφής ώρα, να γυρίσει ο γέρος μου έσσω (σπίτι)». Ο Δάσκαλος μάς έδειξε ότι λυχναφής ήταν η ώρα, κάτι μεταξύ δειλινού και αρχής της νύχτας (ίσως πιο κοντά είναι το «λιόγερμα»), που έβγαινε στους δρόμους «ο άνθρωπος που θα άναφκεν τους λύχνους». Έναν τέτοιο άνθρωπο που άναβε κάθε τόσο τους πολιτιστικούς μας λυχνοστάτες κατευοδώνουμε σήμερα, που άναβε τους «λυχνοστάτες της ζωής μας» για να έχουμε φως, περισσότερο φως.
Ας είναι ελαφρύ το χώμα του αγαπημένου σου χωριού Άρσους, που θα σε σκεπάσει την ‘λυχναφήν ώραν’.